umumiy astronomiya (mamadmusa mamadazimov)

PDF 276 pages 5.9 MB Free download

276 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 5.9 MB

File type PDF

Pages 276

Updated May 2026

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 276

o'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta’lim vazirligi mamadmusa mamadazimov u m u m i y a s t r o n o m i y a 0 ‘zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi 5140200 - fizika va astronomiya ixtisosligi bo'yicha tahsil olayotgan talabalar uchun darslik sifatida tavsiya etilgan toshkent «yangi asr avlodi» 2008 www.ziyouz.com kutubxonasi «umumiy astronomiya» darsligi pedagogika universiteti va institutlarining «fizika va astronom iya» ixtisosliklari uchun m o'ljallangan kurs b o ‘lib, u «sferik astronomiya», «osmon mexanikasi va nazariy astronomiya asoslari», «astrofizika metodlari va kuzatish asboblari», «quyosh sistemasi jismlarining fizik tabiati», «yulduzlar», «bizning galaktikamiz tuzilishi va tarkibi», «tashqi galaktikalar», «kosmogoniya va kosmologiya elementlari» bo‘limlarini o'z ichiga olgan. pedagogika oliy o'quv yurlarining «fizika», «fizika va astronomiya» ixtisosliklari talabalari uchun «umumiy astronomiya» kursidan o'quv materiallarini o'rganishda ham undan muhim o'quv vositasi sifatida foydalanish mumkin. taqrizchdat: sh.a. eg am berdi ye v, fizika-matematika fanlari doktori, professor i.s. sattorov, …

2 / 276

ular tabiatning mavjud qonunlari asosida ro'y berayotganligi borasida to'g'ri ma’lumotlami beradi. zamonaviy astronomiya elektromagnit to'lqinlar shkalasining deyarli barcha diapazonlarini zabt etib, bu to'lqinlarda yerdan va yer atmosferasidan tashqarida to'la kuzatish olib boradi. oxirgi yillarda quvvatli teleskoplarning ishga tushirilishi, o'nlab sun’iy yo'ldoshlar yordamida elektromagnit to'lqinlar shkalasining qisqa to'lqinli diapazonlarda olib borilayotgan kuzatishlar, insonning ko'rish chegarasini bir necha milliard yorug'lik yiliga teng masofaga qadar cho'zishga imkon berib, koinot qa’rida ko'z ko'rib, quloq eshitmagan behisob g'aroyib hodisalar va ko'plab juda quvvatli obyektlarning kashf etilishiga olib keldi. bu obyektlarda (neytron yulduzlar, kvazarlar va boshqalar) kechadigan fizik jarayonlar, ko'p hollarda jumboqliligi bilan nazariyotchi va amaliyotchi fiziklarni hayratga solmoqda. bu hodisalar sirlarini bilish, oqibatda insoniyatga plazma fizikasi, yadro fizikasi va energetika muammolarini hal qilishda katta yordam bera olishi ko'zda tutilmoqda. shu bois koinot evolyutsiyasi va undagi fizik jarayonlar bilan xxi asr talabalarini tanishtirish, ulami global masshtabda fikrlash va tafakkur qilishni o'rgatish astronomiya predmetining o'z oldiga qo'ygan …

3 / 276

degan ma’noni bildiradi. astronomiya osmon jismlari va ularning sistemalari harakatini, tuzilishini va rivojlanishini o'rganadigan fandir. astronomiya tabiat fanlari ichida eng qadimiysi hisoblanadi. kishilar juda qadim zamonlardayoq osmon jismlari, jumladan, quyosh, oy va sayyoralar harakatlarini o'rganib, yil fasllari, oy fazalari, hatto tutilishlarini ham oldindan ayta oladigan darajaga erishganlar. boshqa tabiat fanlari vakillaridan farqli o'laroq, astronomlar osmon jismlari bilan bevosita tajribalar o'tkazish imkoniga ega emaslar (hozircha yer, oy va sayyoralarini hisobga olmaganda). shuning uchun ham astronomiya kuzatish fani deyiladi, chunki osmon jismlarining tabiatiga tegishli barcha xulosalar asosan kuzatish materiallarini o'rganish yordamida qo'lga kiritiladi. osmon jismlarini o'rganishda, astronomiya fani, o'z oldiga yechilishi talab etiladigan quyidagi uchta asosiy vazifani qo'yadi deb qarash mumkin: 1) osmon jismlarining fazoda ko'rinma holat va harakatlarini, so'ngra bu ma’lumotlar asosida ularning harakatlarini o'rganish, ulargacha bo'lgan masofalar, o'lchamlari, massalari va shakllarini aniqlash; 2) osmon jismlarining kimyoviy tarkibi ichki va sirtiga tegishli fizik sharoitni (temperatura, zichlik, bosim va boshqa shu kabi …

4 / 276

yechilishi bir necha yuz yillar, hatto ming yillar davomida yig‘ilgan materiallami o'rganish, tahlil qilish bilan bog'liq. shu bois hozircha bu sohaga tegishli bilimlarimiz farazlar, taxminlar va gipotezalar bilangina cheklanadi. 2-§. astronomiya fanining bo‘limlari hozirgi zamon astronomiya fani o'zaro bog'liq bir necha asosiy bo'limlardan tashkil topgan. quyida shu bo'limlar va ularning predmeti keltirilgan: 1. astrometriya kosmik jismlaming fazodagi ko'rinma vaziyatini va harakatini tekshiradi. vaqtni o'lchash masalalari bilan shug'ullanadi. astrometriya o'z navbatida: a) sferik astronomiya, b) fundamental astronomiya, d) amaliy astronomiya kabi bo'limlarga bo'linadi. 2. nazariy astronomiya va osmon mexanikasi butun olam tortishish qonuni va kepler qonunlari asosida osmon jismlarining haqiqiy harakatlari va orbita elementlarini o'rganadi. 3. astrofizika, samo jismlarining tuzilishi, fizik tabiatlari va kimyoviy tarkibini o'rganadi. 4. yulduzlar astronomiyasi yulduzlar, ularning sistemalari va yulduzlararo materiyaning fazoda taqsimlanishi va harakatlarini, ularning fizik xususiyatlarini hisobga olgan holda tadqiq etadi. 5. kosmogoniya osmon jismlari va ular sistemalarining paydo bo'lishi va evolyutsiyasi qonuniyatlarini o'rganadi. 6. …

5 / 276

anishi orasida bog‘lanish borligi aniqlangan. ko‘p yillik bunday kuzatishlar tropik yilning uzunligini aniqlash imkonini berdi. qadimda yunon astronomlari izchil kuzatishlar asosida, kuzatilgan astronomik hodisalaming kelib chiqish sabablarini aniqlashga va tushuntirishga ham harakat qilganlar. xususan, pifagor (mil.avv.vi asr) birinchilardan bo‘lib yeming sharsimon shaklda ekanligi haqida fikr berdi, aristotel (mil.avv. iv asr) esa olam markazida harakatsiz yer joylashgan degan geosentrik sistemaga asos soldi. aleksandriyalik eratosfen (mil.avv.ill asr) birinchilardan bo'lib yer meridiani yoyini va keyinchalik, shu asosda sayyoramizning radiusini o'lchadi. mashhur yunon olimi va faylasufi gipparx (mil.avv. ii asr) yuzlab yulduzlarning koordinatalarini o'zida aks ettirgan birinchi yulduzlar katalogini tuzdi va pretsessiya hodisasini kashf qildi. milodning ii asrida mashhur yunon astronomi klavdiy ptolemey «megale sintaksis» («buyuk tuzilish») nomli asarida yunon astronomiyasi yutuqlarini umumlashtirib, sayyoralaming ko'rinma sirtmoqsimon harakatlarini tushuntira oladigan va asosida aristotel-gipparxlarning geosentrik nazariyasi yotgan, olam tuzilishi haqidagi yangi ta’limotni yaratdi. bu ta’limotga ko‘ra, o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan beshta sayyora (merkuriy, venera, mars, yupiter …

Want to read more?

Download all 276 pages for free via Telegram.

Download full file

About "umumiy astronomiya (mamadmusa mamadazimov)"

o'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta’lim vazirligi mamadmusa mamadazimov u m u m i y a s t r o n o m i y a 0 ‘zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi 5140200 - fizika va astronomiya ixtisosligi bo'yicha tahsil olayotgan talabalar uchun darslik sifatida tavsiya etilgan toshkent «yangi asr avlodi» 2008 www.ziyouz.com kutubxonasi «umumiy astronomiya» darsligi pedagogika universiteti va institutlarining «fizika va astronom iya» ixtisosliklari uchun m o'ljallangan kurs b o ‘lib, u «sferik astronomiya», «osmon mexanikasi va nazariy astronomiya asoslari», «astrofizika metodlari va kuzatish asboblari», «quyosh sistemasi jismlarining fizik tabiati», «yulduzlar», «bizning galaktikamiz tuzilishi va tarkibi», «tashqi galaktikalar», «kosmogoniya va kosmologiya elementla...

This file contains 276 pages in PDF format (5.9 MB). To download "umumiy astronomiya (mamadmusa mamadazimov)", click the Telegram button on the left.

Tags: umumiy astronomiya (mamadmusa m… PDF 276 pages Free download Telegram