kompyuter lingvistikasi

PDF 35 pages 682.0 KB Free download

35 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 682.0 KB

File type PDF

Pages 35

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 35

1 o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyala r vazirligi farg‘ona davlat universiteti sirtqi bo‘lim ijtimoiy-gumanitar fanlari kafedrasi filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek tili) 2-kurs, 2m 23.35-guruh talabasi nargiza egamberdiyevaning kompyuter lingvistikasi fanidan mustaqil ish qabul qiluvchi: qo'ldasheva dilnavoz farg‘ona 2025 2 mundarija 1. veb- sahifalardan foydalanib,korpus taksonomiyasini yaratish 2. o‘zbek tilidagi qisqartma so'zlarning lingvistik bazasini yaratish 3. ilmiy uslubga doir materiallardan foydalanib matnlar korpusini yaratish 4. korpusga asoslangan sinonimlar lug'atini yaratish 5. google translator tarjimasini leksik va grammatik jihatdan analiz qilish. 3 1 veb- sahifalardan foydalanib,korpus taksonomiyasini yaratish korpus tahlili – katta hajmdagi matnli ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va tahlil qilish jarayoni bo‘lib, lingvistik, sun’iy intellekt, ma’lumotlarni qayta ishlash va boshqa sohalarda keng qo‘llaniladi. korpus (matnlar to‘plami) tuzilgandan so‘ng, undan tahlil qilish uchun foydalaniladi. korpus tahlilining asosiy ahamiyati:  tilshunoslikda: so‘z va iboralarni tahlil qilish, grammatik va semantik tadqiqotlar o‘tkazish.  ma’lumotlarni qayta ishlashda: tabiiy tilni qayta ishlash (nlp) …

2 / 35

brendi, narxi va texnik xususiyatlari bo‘yicha ajratilishi).  tarmoqli (network-based) taksonomiya – ob’ektlar o‘zaro bog‘liq bo‘lgan holda ko‘rsatiladi (masalan, internetdagi havolalar orqali bog‘langan veb- saytlar). taksonomiya tizimlashtirilgan korpus yaratishda muhim rol o‘ynaydi, chunki u matnlarni samarali tashkil etishga, kerakli ma’lumotlarni tez topishga va avtomatlashtirilgan tahlil uchun qulay muhit yaratishga imkon beradi. 4 veb-sahifalar asosida korpus yaratishning afzalliklari: hozirgi kunda veb-sahifalar eng katta va tez yangilanib turuvchi ma’lumot manbalaridan biri hisoblanadi. veb- sahifalar asosida korpus yaratish quyidagi afzalliklarga ega: ✅ hajm jihatdan boy manba – internetda katta hajmdagi turli xil ma’lumotlar mavjud. ✅ yangilanish tezligi – veb-sahifalar muntazam yangilanib turadi, bu esa dolzarb ma’lumotlar bilan ishlash imkonini beradi. ✅ ma’lumotlarning xilma-xilligi – matn, rasm, video, audio kabi turli formatdagi kontentlardan foydalanish mumkin. ✅ mashina o‘rganishi uchun qulaylik – katta hajmdagi matnlar model o‘rgatishda asosiy rol o‘ynaydi. ✅ avtomatlashtirish imkoniyati – veb-kazish (web scraping) orqali avtomatik tarzda katta hajmdagi matnlarni yig‘ish va …

3 / 35

vositalar yordamida tegishli matn yoki boshqa elementlarni olish. 5  ma’lumotni tozalash va saqlash – olingan ma’lumotlarni formatlash va kerakli shaklda saqlash. veb-kazishning qo‘llanilish sohalari:  yangiliklar va ijtimoiy tarmoqlar monitoringi  mahsulot narxlarini solishtirish  ilmiy tadqiqotlar va akademik maqsadlar  marketing va biznes razvedkasi ma’lumot yig‘ish vositalari veb-kazish uchun bir nechta mashhur kutubxonalar va vositalar mavjud: ✅ beautifulsoup  python dasturlash tili uchun eng mashhur kutubxonalardan biri.  html va xml fayllarni tahlil qilish va kerakli elementlarni ajratish imkonini beradi.  afzalliklari: oson ishlatiladi, kichik loyihalar uchun juda mos.  kamchiliklari: tezligi past, katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashda samaradorligi past. ✅ scrapy  katta hajmdagi ma’lumotlarni avtomatik yig‘ish uchun kuchli va moslashuvchan framework.  crawl (saytlarga bot orqali kirish), parchalash (parsing) va saqlash (storing) funksiyalariga ega.  afzalliklari: tez ishlaydi, katta hajmdagi ma’lumotlarni to‘plash uchun mos.  kamchiliklari: o‘rganish uchun biroz murakkab. ✅ selenium  brauzerlarni avtomatlashtirish uchun …

4 / 35

 aniq formatga ega bo‘lmagan matnlar.  misollar: maqolalar, ijtimoiy tarmoq postlari, sharhlar.  nlp usullari yordamida tahlil qilinadi. ma’lumotlarni ajratish bosqichlari:  strukturaviy bo‘lsa – json, csv yoki xml formatiga o‘tkaziladi.  no-strukturaviy bo‘lsa – matnni ajratish va tozalash uchun nlp metodlaridan foydalaniladi.  to‘plangan ma’lumotlar saqlanadi – ma’lumotlar bazasi yoki fayl tizimiga yoziladi.  veb-kazish yordamida veb-sahifalardan katta hajmdagi ma’lumotlarni avtomatik to‘plash mumkin. 7 taksonomiya – bu ma’lumotlarni tizimli ravishda guruhlash va tasniflash jarayoni bo‘lib, korpusdagi kontentni samarali tashkil etishga yordam beradi. uni yaratish uchun quyidagi bosqichlar amalga oshiriladi. taksonomiyani shakllantirish usullari: taksonomiya yaratishda asosiy ikki yondashuv mavjud: ✅ qo‘lda shakllantirilgan (manual) taksonomiya  ekspertlar tomonidan belgilanadi.  mavzular va bo‘limlar oldindan aniqlanadi. ✅ avtomatlashtirilgan taksonomiya  korpusdagi matnlarni klasterlash va semantik tahlil qilish orqali yaratiladi.  nlp va mashina o‘rganish algoritmlaridan foydalaniladi.  katta hajmdagi matnlarni avtomatik tasniflashga imkon beradi. taksonomiya strukturasining asosiy turlari:  hierarxik taksonomiya …

5 / 35

ribasini oshiradi. 8 2. o‘zbek tilidagi qisqartma so'zlarning lingvistik bazasini yaratish qisqartma so‘zlar (abbreviaturalar) – bu bir nechta so‘z yoki so‘z birikmalarining qisqartirilgan shaklda ifodalanishi bo‘lib, asosan yozuvda ixchamlikni ta’minlash va og‘zaki nutqda tejamkorlik uchun qo‘llaniladi. qisqartmalar tilning iqtisodiyligi va zamonaviy axborot uzatish tezligini oshirish bilan bog‘liq muhim lingvistik hodisa hisoblanadi. qisqartma so‘z tushunchasi va uning ta’rifi: qisqartma so‘z – bu bir yoki bir nechta so‘zning qisqartirilgan holda yozilishi va talaffuz qilinishidir. qisqartmalar harflar yoki bo‘g‘inlar asosida yaratilishi mumkin. o‘zbek tilida qisqartma so‘zlar rasmiy hujjatlar, ilmiy adabiyotlar, texnika va axborot-kommunikatsiya sohalarida keng qo‘llaniladi. masalan:  o‘zmu – o‘zbekiston milliy universiteti  aqsh – amerika qo‘shma shtatlari  kmk – kodekslar majmuasi o‘zbek tilidagi qisqartma so‘zlarning shakllanish usullari o‘zbek tilida qisqartma so‘zlar turli usullarda shakllanadi:  harflar asosida qisqartirish – so‘zlarning bosh harflaridan qisqartma hosil qilish:  bmt (birlashgan millatlar tashkiloti)  otm (oliy ta’lim muassasasi)  bo‘g‘inlar asosida qisqartirish – …

6 / 35

b. – va boshqalar  fonetik qisqartmalar – qisqartirilgan shaklda yozilib, shu shaklda talaffuz qilinadigan so‘zlar:  oav (ommaviy axborot vositalari)  himoya (huquqiy himoya tashkiloti)  murakkab qisqartmalar – ikki va undan ortiq qisqartirish usuli orqali hosil bo‘lgan so‘zlar:  o‘zlidep (o‘zbekiston liberal-demokratik partiyasi)  uztea (o‘zbekiston texnik ekspertiza agentligi) qisqartma so‘zlar til iqtisodiyligi va axborot yetkazish samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. ular yozma va og‘zaki nutqda keng qo‘llaniladi, biroq ularning to‘g‘ri shakllanishi va ishlatilishi til me’yorlariga asoslangan bo‘lishi lozim. qisqartma so‘zlar til taraqqiyotining muhim qismi bo‘lib, turli tarixiy bosqichlarda o‘zgarishlarga uchragan. ular jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga bog‘liq holda rivojlanib borgan. o‘zbek tilida qisqartmalarning shakllanishi, qo‘llanilishi va umumiy lug‘at tarkibiga singishi ma’lum bosqichlarni bosib o‘tgan. 10 tarixiy shakllanish jarayoni: o‘zbek tilida qisqartmalar paydo bo‘lishi xx asrning boshlariga borib taqaladi. bu davrda arab alifbosidan lotin va kirill yozuviga o‘tish jarayonida yangi terminlar va qisqartmalar shakllana boshlagan. ammo qisqartmalar …

7 / 35

k, texnika va ishlab chiqarish sohalarida ham qisqartmalar ko‘p ishlatilgan:  ges (gidroelektrostansiya)  mts (mashina-traktor stansiyasi)  sovxoz (sovet xo‘jaligi) o‘zbek tilining rivojlanishiga qaramay, qisqartmalar asosan rus tiliga moslashgan holda o‘zbekchalashtirilgan edi. ko‘plab qisqartmalar ruscha talaffuz asosida yozilgan va ishlatilgan. mustaqillik yillarida qisqartmalarning o‘zgarishi (1991-yildan hozirgacha) 11 o‘zbekiston mustaqillikka erishgach, til siyosati o‘zgarib, milliy o‘ziga xoslik tiklandi. yangi davlat idoralari, siyosiy partiyalar va iqtisodiy tashkilotlarning qisqartmalari yaratildi. rus tilidan kirib kelgan qisqartmalar asta-sekin milliy shaklga o‘zgartirildi yoki o‘zbekcha muqobillar bilan almashtirildi. yangi qisqartmalar:  o‘zr (o‘zbekiston respublikasi)  o‘zmtdp (o‘zbekiston milliy tiklanish demokratik partiyasi)  o‘zlidep (o‘zbekiston liberal-demokratik partiyasi)  qqs (qo‘shilgan qiymat solig‘i) shuningdek, axborot texnologiyalari va ilmiy-texnik taraqqiyot natijasida yangi sohalarga oid qisqartmalar keng tarqaldi:  akt (axborot-kommunikatsiya texnologiyalari)  it park (innovatsion texnologiyalar parki)  tatu (toshkent axborot texnologiyalari universiteti) hozirda qisqartmalar nafaqat rasmiy hujjatlar va ommaviy axborot vositalarida, balki kundalik nutqda ham qo‘llanilmoqda. zamonaviy davrda …

8 / 35

 btw (by the way – aytgancha) bugungi kunda qisqartmalar tilning ajralmas qismiga aylangan va ijtimoiy hamda texnologik taraqqiyotga mos ravishda rivojlanib bormoqda. o‘zbek tilida qisqartma so‘zlar uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. sovet davrida rus tilidan ko‘plab qisqartmalar o‘zlashtirilgan bo‘lsa, mustaqillik yillarida milliy xususiyatga ega qisqartmalar shakllandi. hozirgi kunda esa globalizatsiya ta’sirida xalqaro qisqartmalar ham keng qo‘llanilmoqda. kelajakda qisqartmalar yanada rivojlanib, yangi sohalar va texnologiyalar bilan bog‘liq yangi qisqartmalar paydo bo‘lishi kutilmoqda. o‘zbek tilidagi qisqartma so‘zlarning lingvistik bazasini yaratish – ularni to‘plash, tasniflash, va tizimlashtirishga asoslangan ilmiy-amaliy jarayondir. bu jarayon qisqartmalarni izchil o‘rganish, ularning kelib chiqishi va qo‘llanilish sohalarini tahlil qilish hamda ularni umumiy lingvistik bazaga kiritish orqali amalga oshiriladi. lingvistik bazani yaratishning usullari: qisqartma so‘zlar lingvistik bazasini shakllantirish quyidagi usullar orqali amalga oshiriladi:  korpus lingvistikasidan foydalanish  o‘zbek tilidagi matnlar (rasmiy hujjatlar, ilmiy maqolalar, gazeta va internet materiallari) elektron korpusiga asoslangan holda qisqartmalarni ajratib olish.  statistik …

Want to read more?

Download all 35 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kompyuter lingvistikasi"

1 o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyala r vazirligi farg‘ona davlat universiteti sirtqi bo‘lim ijtimoiy-gumanitar fanlari kafedrasi filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek tili) 2-kurs, 2m 23.35-guruh talabasi nargiza egamberdiyevaning kompyuter lingvistikasi fanidan mustaqil ish qabul qiluvchi: qo'ldasheva dilnavoz farg‘ona 2025 2 mundarija 1. veb- sahifalardan foydalanib,korpus taksonomiyasini yaratish 2. o‘zbek tilidagi qisqartma so'zlarning lingvistik bazasini yaratish 3. ilmiy uslubga doir materiallardan foydalanib matnlar korpusini yaratish 4. korpusga asoslangan sinonimlar lug'atini yaratish 5. google translator tarjimasini leksik va grammatik jihatdan analiz qilish. 3 1 veb- sahifalardan foydalanib,korpus taksonomiyasini yaratish korpus tahlili – katta hajmdagi...

This file contains 35 pages in PDF format (682.0 KB). To download "kompyuter lingvistikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: kompyuter lingvistikasi PDF 35 pages Free download Telegram