bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo'nalishlari

DOCX 35 pages 91.4 KB Free download

35 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 91.4 KB

File type DOCX

Pages 35

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 35

3-mavzu: bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo'nalishlari. mavzu rejasi: 1. bilish nazariyasining predmeti va o'ziga xos xususiyatlari. bilishning asosiy turlari va shakllari. 1. hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va intuitiv bilish darajalari, ularning o'ziga xosligi va aloqadorligi. 1. bilishda haqiqat va amaliyot uyg'unligi. haqiqatning asosiy shakllari va konsepsiyalari. 1. falsafada metod va metodologiya, metodika tushunchalari. metodlarning tasnifi. 1. falsafa metodlari. fan metodlari: umumilmiy, xususiy ilmiy va fanlararo tadqiqot metodlari. 1. hozirgi zamon metodologiyasi. mavzuga oid tayanch tushuncha va atamalar: bilish, gnoseologiya, empirizm, ratsionalizm, pertseptsiya, apertseptsiya, gnoseologik optimizm, skeptitsizm, agnostitsizm, gnoseologik relyativizm, bilim, kundalik amaliy bilim, o'yin vositasidagi bilim, mifologik bilim, badiiy bilim, diniy bilim, falsafiy bilim, ilmiy bilim, ijtimoiy bilim, tabiatshunoslik va jamiyatshunoslik, bilishda sub'ekt va ob'ekt, bilish – faoliyat, bilish bosqichlari, bilish darajalari, hissiy bilish, hissiy bilim, sezgi, idrok, tasavvur, xotira, hayol, hissiylik, ratsionallik, tafakkur, tushuncha, mulohaza, aqliy xulosa, empirik bilim, ilmiy dalil, verifikatsiya, falsifikatsiya, kuzatish, eksperiment, nazariy bilim, ilmiy …

2 / 35

iya, attraktor, umumilmiy yondashuvlar va tadqiqot metodlari, xususiy ilmiy metodlar, fan metodlari, fanlararo tadqiqot metodlari, xususiy fanlar metodlari, empirik tadqiqot metodlari, kuzatish, eksperiment, sotsiometriya metodi, o'yin metodlari, hozirgi zamon metodologiyasi, kumatoid, «case studies», abduktsiya, evristika, falsafiy tamoyillarning bilishdagi metologik funktsiyalari. 1-savol bayoni: insonning o'zini qurshagan dunyoga bo'lgan munosabatlaridan biri bilishdir. inson o'z hayoti davomida faqat tashqi dunyoni, ya'ni tabiat va jamiyatnigina bilib qolmasdan, balki o'zini, o'zining ruhiy-ma'naviy dunyosini ham bilib boradi. insonning dunyoni bilishini falsafa ham, boshqa hamma aniq fanlar ham o'rganadi. bunda aniq fanlar dunyoning turli aniq tomonlarini, ularning qonuniyatlarini va xususiyatlarini o'rganadi va ochib beradi. falsafa esa, aniq fanlardan farqli ravishda, inson bilishining tabiati va mohiyatini nima tashkil qiladi? uning eng muhim qonuniyatlari va xususiyatlari nimalardan iborat? degan savollarga javob qidirib va javob berib keldi. shu sababli, falsafada inson bilishining falsafiy muammolari bilan shug'ullanmagan birorta ham falsafiy oqim, birorta ham faylasuf yo'q. aksincha, hamma falsafiy oqimlar va falsafiy …

3 / 35

i bilish imkoniyatlari; · insonning o'zlikni anglash jarayoni; · bilishning bilmaslikdan bilim sari yuksalishi, rivojlanishi; · bilimlarimiz tabiati va ularning mazkur bilimlarda aks etuvchi ob'ektiv voqelik bilan o'zaro nisbati kabi masalalar o'rganiladi. moddiy voqelikning ongda aks etishi murakkab dialektik jarayon bo'lib, bu jarayonda ongning o'zi ko'rinmaydi. gnoseologiyaning vazifasi ongni idrok etish, uning moddiy narsa va hodisalar dunyosi bilan o'zaro aloqalarini aniqlash, uni o'z muhokama va tadqiqot ob'ekti va predmetiga aylantirishdan iborat. gnoseologiyaning asosiy muammosi bo'lgan bizning barcha bilimlarimiz tajribada sinalganmi yoki yo'qmi? degan masalada falsafada ikki muxolif an'ana: bilimlarimizning tajribada sinalganini, tajribaga asoslangan bilimlargina haqiqiy bilim ekanligini qayd etuvchi empirizm (lot. empirius – his, tajriba) va bilim va g'oyalar faqat inson aqliga, tafakkuriga xos bo'lib, aqlda tafakkur va mushohada yuritish jarayonidagina tug'ilishini ta'kidlaydigan ratsionalizm (lot. ratsionalius – aql, tafakkur) to'qnashadi. falsafada idrok etish – pertseptsiya (lot. “perception”- idrok etish) deb ataladi. pertseptsiya – bu o'zini qurshagan dunyodagi narsalar va hodisalarni …

4 / 35

eksi va kombinatsiyalari) dan iborat xolos. binobarin, biz o'z sezgi va idroklarimiznigina bila olamiz, deyishadi. boshqa bir guruh faylasuflar esa insonning dunyoni va o'zini bilishiga shubha bilan qaraydilar, inson dunyoni to'liq bila olmaydi, deyishib, inson bilishini cheklaydi yoki dunyoni bilishni butunlay inkor qiladilar. ulardan skeptitsizm[footnoteref:1] ta'limoti vakillari inson bilishining nisbiyligi, uning turli sharoitlar va vaziyatlar bilan bog'liq ekanligini aytishib hamma e'tirof qiluvchi, isbot talab qilmaydigan inson bilimlarining bo'lishi mumkinligiga shubhalanadilar. [1: skeptitsizm - yunoncha: skeptoma - o'zbekcha: shubhalanaman degani] skeptitsizm tarafdorlari ikki qoidadan kelib chiqqanlar. birinchisi – falsafada tizimni tashkil etuvchi yagona asos yo'q, ya'ni u o'z ichida mantiqan ziddiyatlidir. ikkinchisi – faylasuflar bir-biriga zid keladigan va bab-baravar rad etilishi mumkin bo'lgan qoidalarni asoslashlari sababli falsafa haqiqatni topa olmaydi. binobarin, dunyo haqida ishonchli bilimning bo'lishi mumkin emas. skeptitsizmning asoschilaridan biri pirron (eramizdan oldingi taxminan 365-275 yillar) xissiy idrokni ishonchli deb hisoblagan (masalan, agar biron narsa sub'ektga achchiq yoki shirin tuyulsa, …

5 / 35

faqat uni bilishga ojizlik orqali yaratib bergan zotga sharaflar bo'lsin»[footnoteref:2]1. [2: 1 antologiya mirovoy filosofii. m, 1969. ch.ii. 748-b.] yangi zamon falsafasida skeptitsizm pozitsiyasini yum izchilik bilan himoya qilib chiqdi. yum tashqi dunyoning realligini shubha ostiga oldi. faqat o'z sezgilarimizning realligiga shubhalanish mumkin emas, deydi shotlandiyalik bu mutafakkir. sezgi organlarining bu taassurotlari yo ularga tashqi dunyo ta'siri tufaylik yoki inson aqlining alohida energiyasi tufayli kelib chiqishi mumkin. bu erda tajriba sezgilarimizning haqiqiy manbaini aniqlashga ojizdir. yum dunyoni bilish mumkinligini inkor etibgina qolmasdan, balki, shu bilan birga, sub'ektning xissiy taassurotlari doirasidan tashqarida biron-bir real narsaning mavjudligi to'g'risidagi masalani ochiq qoldirdi. falsafiy ta'limotlardan biri bo'lgan agnostitsizm[footnoteref:3] vakillari esa inson dunyoni bila olmaydi, bilishga qodir emas, degan g'oyani ilgari suradi. masalan, ingliz agnostik faylasufi d.yum ta'limotiga ko'ra, bilish ob'ekti, bizning bilimlarimizning manbai ob'ektiv borliq emas, balki sub'ektiv sezgi va idroklarimizdir, biz o'z sezgi va idroklarimiz chegarasidan tashqarida nima borligini bila olmaymiz, deyiladi. [3: …

6 / 35

hodisalar olamini qanchalik anglamaylik, bizning bilimimiz o'zicha mavjud narsalardan farq qiladi. bizning ongimiz, hissiyotimiz, tafakkurimizga bog'liq bo'lmagan narsalar olami mavjud va u “narsalar o'zida”dir. bilish jarayoni “narsalar o'zida”ning sezgi a'zolarimizga bevosita ta'siri ostida his-tuyg'uning uyg'onishidan boshlanadi. vaholanki, his-tuyg'ular, tushuncha va mulohazalar o'z holicha “narsalar o'zida” haqida haqqoniy nazariy bilim bo'la olmaydi. kant o'z bilish nazariyasida e'tiqodga o'rin qoldirish, uni mustahkamlash uchun aqlni tanqid qiladi va cheklaydi. u inson aqlini nazariy va amaliy aqllarga bo'ladi: amaliy aql, uningcha, cheklangan. uning qarashicha, inson tajriba va amaliyot bilan har qanday bilimga ham ega bo'lavermaydi. inson bilishida insonning tajribasiga bog'liq bo'lmagan aprior (lotincha aprior so'zidan olingan bo'lib o'zbekchaga: tajribadan oldin, azaldan degani) bilimlar bo'ladi. bu aprior bilimlar tug'ma bilimlardir. inson aqli bu bilimlarga tajribagacha ega bo'lgan bo'ladi. kantning fikricha, falsafiy bilimlar ayni shunday aprior bilimlardan iborat. kant ilmiy bilimning ishonchliligi va haqiqatliligi uning eng umumiyliligi va zaruriyligi bilan belgilanadi, deydi. xullas, kant o'z falsafasida …

7 / 35

lar. agnostitsizm g'oyasi xix-xx asr falsafasida ham rivojlandi. masalan, nemis fizigi va fiziologi g.gelmgoltsning (1821-1894) «simvollar nazariyasi» yoki «ierogliflar nazariyasi» o'z mohiyatiga ko'ra agnostik xarakterda edi. gelmgolts qarashlarining mazmuniga ko'ra, sub'ektning sezgilari real predmetning obrazi emas, balki simvollar, shartli belgilar, ierogliflardir. u xissiy obrazning uni keltirib chiqargan timsol, «original», real narsa bilan aloqasini, o'xshashligini inkor etgan. xix-xx asrlar chegarasida agnostitsizmning yana bir turi – konventsionalizm shakllandi. konventsionalizm (lotincha konventsio – shartnoma, kelishuv, bitim) – bu falsafiy ta'limot bo'lib, unga ko'ra ilmiy nazariyalar va tushunchalar tashqi dunyoning, uning tomonlari va xossalarining real tafsifi emas, balki olimlar o'rtasidagi kelishuv mahsulidir. konventsionalizmning eng yirik vakili frantsuz matematigi va filosofi anri puankaredir (1854-1912). gnoseologik relyativizm esa borliq hodisalari va voqealari to'g'risidagi bilimlarning o'zgaruvchanligi, o'tkinchiligi, haqiqatning nisbiyligini mutloqlashtiruvchi agnostik va skeptik qarashlarning yo'nalishlaridan biridir. umuman, insonning borliqni bilishi masalasida izchil agnostitsizm, skeptitsizm bilan birikib ketib, nigilizmga olib keladi. ilmiy-texnikaviy taraqqiyot va informatsion tsivilizatsiya davrida hozirgi …

8 / 35

va uni o'z amaliy, yaratuvchilik, o'zgartiruvchilik faoliyatida qo'llash maqsadida tashqi dunyoni ongli ravishda aks ettirishidir. ilm va fan yutuqlariga asoslangan faylasuflar esa insonning dunyoni va o'zini bilishini doimo e'tirof etib kelganlar. faylasuflarning bunday qarashlari gnoseologik optimizmdir. bilish – bu ob'ektiv, moddiy olamning inson ongida in'ikos, aks etish jarayonidir. dunyoning moddiy va ob'ektivligini, ob'ektiv voqelik rivojlanishi qonunlarining inson ongida in'ikos etishini e'tirof qilish gnoseologik optimizm bilish nazariyasining asosidir. bu quyidagilarga asolanadi: · ob'ektiv olam bizning sezgi va hissiyotlarimizga, tasavvur va tushunchalarimizga bog'liq bo'lmagan holda va undan tashqarida mavjud. ob'ektiv olam – inson sezgi va tasavvurlarining, barcha bilimlarining manbaidir. · inson dunyo va uning rivojlanish qonuniyatlarini bilishi mumkin, u o'z sezgi, tasavvur va tushunchalarida tashqi ob'ektiv olam hodisalarining mohiyatini in'ikos ettiradi, g'oyaviy obrazini gavdalantiradi. bilish insonning tabiat, jamiyat va o'zi to'g'risida bilimlar hosil qilishga qaratilgan aqliy, ma'naviy faoliyat turidir. inson o'zini qurshab turgan atrof-muhit to'g'risida bilim va tasavvurga ega bo'lmay turib amaliy …

Want to read more?

Download all 35 pages for free via Telegram.

Download full file

About "bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo'nalishlari"

3-mavzu: bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo'nalishlari. mavzu rejasi: 1. bilish nazariyasining predmeti va o'ziga xos xususiyatlari. bilishning asosiy turlari va shakllari. 1. hissiy, empirik, nazariy, mantiqiy va intuitiv bilish darajalari, ularning o'ziga xosligi va aloqadorligi. 1. bilishda haqiqat va amaliyot uyg'unligi. haqiqatning asosiy shakllari va konsepsiyalari. 1. falsafada metod va metodologiya, metodika tushunchalari. metodlarning tasnifi. 1. falsafa metodlari. fan metodlari: umumilmiy, xususiy ilmiy va fanlararo tadqiqot metodlari. 1. hozirgi zamon metodologiyasi. mavzuga oid tayanch tushuncha va atamalar: bilish, gnoseologiya, empirizm, ratsionalizm, pertseptsiya, apertseptsiya, gnoseologik optimizm, skeptitsizm, agnostitsizm, gnoseologik relyativizm, bilim, kundalik...

This file contains 35 pages in DOCX format (91.4 KB). To download "bilish nazariyasi: asosiy muammolari va yo'nalishlari", click the Telegram button on the left.

Tags: bilish nazariyasi: asosiy muamm… DOCX 35 pages Free download Telegram