borliq falsafa kategoriyasi

DOCX 66 pages 162.9 KB Free download

66 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 162.9 KB

File type DOCX

Pages 66

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 66

3- mavzu: borliq falsafa kategoriyasi. ma'ruza rejasi: 1. borliq tushunchasining tahlili. falsafa tarixida borliq muammosi. borliq shakllarining tasnifi. 1. olamning birligi, chekliligi va cheksizligi. substansiya va substrat tushunchalari. 1. materiya tushunchasi va uning tashkillashuv darajalari. moddiy ob'ekt tizim sifatida. geotsentrik va nogeotsentrik moddiy tizimlar. 1. olamning paydo bo'lishi va evolyusiyasi. in'ikos nazariyasi va uning darajalari, shakllari. 1. harakat – materiyaning yashash sharti. harakatning tiplari va shakllari. 1. makon va vaqt – borliqning fundamental shakllari. mavzuga oid tayanch tushuncha va atamalar: olam va odam, borliq, ontologiya, ob'ektiv reallik, sub'ektiv reallik, moddiy borliq, ma'naviy borliq, individuallashgan ma'naviy borliq, ob'ektivlashgan ma'naviy borliq, tabiat borlig'i, inson borlig'i, ijtimoiy borliq, virtual borliq, olamning birligi, turli-tumanlik, rivojlanish, evolyutsiya. 1-savol bayoni: olamni falsafiy anglash falsafaning doimiy dolzarb muammosi bo'lib kelgan. falsafa o'rganadigan qaysi bir masalani olmaylik, u borliq muammosi bilan aloqadordir. chunki, borliq muammosi falsafadagi har qanday dunyoqarash va metodologik muammolarning asosi hisoblanadi. olamni falsafiy tushunishning asosida …

2 / 66

rining birikmasidan tashkil topgan bo'lib, «mavjudlik haqidagi ta'limot», ya'ni borliq haqidagi fan ma'nosini ifodalaydi. bu atama fan tarixida birinchi bor 1513 yil r.gokleniusning «falsafa lug'ati»da, so'ngra, x.volf (1679 -1754)ning falsafaga oid darsligida qo'llanilgan. biz dunyo, materiya tuzilishi, makon, vaqt, harakat, hayot, ong va shu kabilar haqida tasavvur hosil qilish uchun asosan fizika, astronomiya va biologiya kabi tabiatshunoslik fanlariga murojaat etamiz. lekin bu falsafada borliq muammolari o'rganilmaydi, degan ma'noni anglatmaydi. o'quv kurslarida asosiy falsafiy muammolarni o'rganish odatda ontologiyadan boshlanadi. ontologiya falsafiy bilimlarning alohida sohasi bo'lib, unda borliq va yo'qlik, mavjudlik va nomavjudli k muammolariga doir masalalarning keng doirasi o'rganiladi, shuningdek mavjudlik sifatiga ega bo'lgan barcha narsalarning mohiyati aniqlanadi. «ontologiya» atamasi falsafada faqat xvii asrdan beri ishlatiladi, lekin u yunoncha o'zaklarga ega bo'lib (ontos – borliq, logos – so'z, ta'limot), borliq haqidagi ta'limot degan ma'noni anglatadi. ontologiya falsafada alohida o'rin egallaydi. ikki yarim ming yillik faol falsafiy izlanishlar natijasida falsafiy bilim tizimida …

3 / 66

sh qobiliyatini aks ettiradi. bu inson o'zligini va o'zini qurshagan borliqni anglashga ilk urinishlaridayoq duch keladigan har qanday ob'ektning, borliq har qanday qismining umumiy xossasidir. inson aqlli jonzot sifatida shakllanish jarayonining ilk bosqichlaridayoq o'z dunyoqarashining negizini tashkil etadigan muhim savollarga javob topish zaruriyati bilan to'qnash keladi: 1. «men kimman?» 2. «meni qurshagan borliqning mohiyati nimada?» 3. «borliq qanday va qaerdan paydo bo'lgan?» 4. «dunyoni nima yoki kim harakatlantiradi?» «dunyoning rivojlanishida biron-bir maqsad, maqsadga muvofiqlik, mo'ljal bormi?» inson bunday savollarga javob berishga kirishar ekan, uning ongi avvalo o'zi nima bilan bevosita ish ko'rayotganini qayd etadi. buni aniq anglamasdan, u o'zining dunyo haqidagi mulohazalarini aniq-ravshan narsalarni qayd etishdan boshlaydi. shu tariqa inson va uning ongi o'zini qurshagan barcha narsalar avvalo mavjud bo'lish qobiliyatiga ega ekanligiga ishonch hosil qiladi. shunday qilib, borliq masalasi insonning dunyoni oqilona anglash yo'lidagi ilk urinishlaridayoq duch kelgan barcha masalalarning negizi hisoblanadi. muayyan narsalar mavjudligi yoki mavjud emasligi masalasi …

4 / 66

ozimligini hisobga olib, bu erda faqat falsafiy tafakkur tarixiga qisqacha to'xtalamiz va mazkur muammoni anglab etish jarayonidagi muhim bosqichlarinigina qayd etamiz. borliq tushunchaning etimologiyasi. «borliq» falsafiy kategoriyasi nafaqat eng muhim, balki boshqa kategoriyalar orasida ayniqsa ko'p ishlatiladigan kategoriya hisoblanadi. bu holni shu bilan izohlash mumkinki, uning kelib chiqishi dunyoning ayniqsa keng tarqalgan tillarida ayni bir ma'no – «bo'lish», «mavjud bo'lish», «hozirlik», «hozir bo'lish», «mavjudlik» ma'nolarini anglatadi. jahonning aksariyat tillarida yuqorida sanab o'tilgan va ma'no jihatidan unga yaqin fe'llar negizini tashkil etadigan «bo'lmoq» fe'li, o'zining bevosita ma'nosidan tashqari, yordamchi fe'l sifatida ham faol ishlatiladi. bu dalilga izohni inson tafakkuri tabiatidan izlash lozim bo'lib, uning mantig'i va qonunlari fikrni bayon etishning til shakliga bog'liq bo'lmaydi, lekin albatta fikrlash mumkin bo'lgan, universal va o'zgarmas sifatida amal qiladigan va shu sababli har qanday mulohazaning tayanch nuqtasi bo'lib xizmat qilishi mumkin bo'lgan nimagadir tayanishi lozim. fikr qaratilgan narsa mavjudligi (yoki mavjud emasligi)ning ayni shu dalili …

5 / 66

qiladigan tushunchalar bilan tenglashtirilishi mumkin emas. ayni zamonda bu ob'ektlar yoki sub'ektlarning birortasi ham uning borligi yoki yo'qligini qayd etmasdan fikrlanishi mumkin emas. borliq va yo'qlik dialektikasi. «borliq bor, yo'qlik esa – yo'q», deganida, parmenid ayni shu holga e'tiborni qaratgan. binobarin, yaxshi, yomon, to'g'ri, noto'g'ri, quvnoq, sho'r, oq, qora, katta, kichkina kabi va shunga o'xshash sifatlar borliqqa nisbatan qo'llanilishi mumkin emas. borliqni biron-bir koordinatalar tizimsiga joylashtirib bo'lmaydi, uni faqat vaqtda fikrlash mumkin. muxtasar qilib aytganda, borliqni har qanday voqelik ega bo'ladigan umumiy, universal va betakror mavjudlik qobiliyati, deb tavsiflash mumkin. bu fikr esa amalda mavjud narsagina borliqqa ega bo'lishi mumkin, degan xulosa chiqarish imkonini beradi. «yo'qlik» har qanday tilda amalda mavjud bo'lmagan narsa bilan tenglashtiriladi va boshqacha tushunilishi mumkin ham emas. boshqacha aytganda, yo'qlik borliqni inkor etadi va narsa, jism, hodisa, ong... (ya'ni amalda mavjud bo'lishi mumkin bo'lgan narsalar) o'zligini yo'qotgan holda «yo'qlik» atamasi ayni shu ma'noda ishlatiladi va ular …

6 / 66

am dunyoda yagona emas, chunki u rivojlanishning turli tsikllarini boshidan kechirayotgan turli olamlarning cheksiz sonidan tashkil topadi. shu ma'noda borliq va yo'qlikning o'zaro aloqasi ham nisbiy xususiyat kasb etadi. ikkinchidan, amalda mavjud bo'lgan narsaning ob'ektiv borlig'i yo'qlikka chekinadi, lekin, shunga qaramay u haqda gapirilayotgan, ya'ni u muayyan narsa sifatida fikrlanayotgan bo'lsa, bu narsa ongda mavjud bo'ladi va o'zining «ikkinchi» borlig'ini saqlaydi, ayni holda u dastlabki ob'ektning nusxasi, ideal obrazi bo'lib qoladi. shunday qilib, o'tgan zamondagi borliq yo'qlikdir, deb aytish mumkin. borliq doim hozirgi zamonda mavjud bo'ladi, u faqat hozirgi zamonda o'zini namoyon etadi, basharti u dolzarb va amalda namoyon bo'lish imkoniyatiga ega bo'lsa, agar u potentsial, ya'ni axborot manbalarida mavjud yoki uning paydo bo'lishi ob'ektiv rivojlanish mantig'i bilan belgilangan bo'lsa. amalda yo'q bo'lgan narsa haqida ideal obraz sifatida fikrlash mumkin. boshqacha aytganda, unga ideal obraz tarzidagi ideal borliq shakl-shamoyilini berish mumkin. o'tmishga tatbiqan biz borliq haqida faqat shu ma'noda so'z …

7 / 66

materiya, ong, makon, vaqt, qonun kabi yangi falsafiy kategoriyalar muomalaga kiritiladi. inson o'zi va umuman dunyo haqida o'ylar ekan, odatda muayyan narsalar va ayrim tabiiy hodisalar bilan ish ko'radi. ayni vaqtda u o'zini qurshagan dunyoni sinchiklab o'rganish va uning butun rang-barangligini tushunib etish uchun muayyan tayanch nuqtasi bo'lib xizmat qiladigan qandaydir asosning shak-shubhasiz mavjudligini qayd etadi. falsafa tarixidan biz bunday asos sifatida, masalan, suqrotdan oldingi qadimgi yunon faylasuflarida tabiat elementlari, o'rta asrlar falsafasida xudo, dekartda: «men fikrlayapman, demak, mavjudman», degan ongli inson amal qilganini ko'ramiz. ammo inson bilishning bu birinchi bosqichida to'xtab qolmagan va o'zini qurshagan borliqning ko'p sonli turli-tuman holatlari orasida qolgan barcha narsalardan sezilarli darajada farq qiladigan narsalarni, borliqning ayni shu shakli voqelikning boshqa shakllari va holatlaridan nima bilan farq qilishini aniqlashga harakat qilgan. bugungi kunda insoniyat borliqning ko'p sonli turli-tuman shakllaridan ularning ayniqsa aniq bo'lgan bir nechtasini farqlash imkonini beradigan tajriba va bilim to'pladi. falsafa tarixida borliq …

8 / 66

kitob – rigvedalarda aks ettirganlar. qadimgi xitoy falsafasi avvalo ijtimoiy muammolarga qarab mo'ljal olgani bois, unda inson borlig'iga, shuningdek ijtimoiy borliqqa ko'proq e'tibor berilgan. ayni vqtda, tabiatning birinchi asoslari ham e'tibordan chetda qolmagan. bu qiziqish, xususan, narsalar va hodisalarning butun rang-barangligini belgilovchi besh stixiya (suv, er, daraxt, temir, olov) haqidagi ta'limotda o'z aksini topgan. keyinroq «o'zgarishlar kitobi»da borliqning butun rang-barangligini tashkil etuvchi bunday birinchi asoslarning sakkiztasi qayd etiladi. xudolarning kelib chiqishi, ularning hayoti, ishlari, o'zaro kurashi haqida hikoya qiladigan va shu tariqa qadimgi odamlarning dunyoning vujudga kelishi va evolyutsiyasi haqidagi tasavvurlarini aks ettirgan kosmogonik miflar suqrotga qadar avvalo tabiat falsafasi sifatida yuzaga kelgan va rivojlangan yunon falsafasining birinchi manbai bo'lib xizmat qildi. ilk yunon faylasuflari o'z asarlarini odatda «tabiat haqida» deb nomlaganlari, ularning o'zlari esa naturalistlar, «fiziklar» deb atalishi bu fikrni tasdiqlaydi. sharq donishmandlari kabi, antik mutafakkirlarni ham borliqning manbalari qiziqtirgan. qadimgi yunon falsafasi vujudga kelgan paytdan boshlab ular butun …

9 / 66

«hamma narsa nima?» degan savolga javob berar ekan, pifagor (mil. av. 580-500 yillar) «hamma narsa sondir», degan xulosaga keladi. u erning sharsimonligi haqidagi g'oyani birinchi bo'lib ilgari suradi. keyinchalik bu g'oyani parmenid (mil. av. 540-480-yillar) qo'llab-quvvatladi va unga yozma ta'rif beradi. parmenid faylasuflar orasida birinchi bo'lib borliqni kategoriya sifatida tavsifladi va uni maxsus falsafiy tahlil predmetiga aylantirdi. u haqiqiy borliq mohiyatining o'zgarmasligi haqidagi g'oyani ilgari suradi. parmenid fikricha, borliq paydo bo'lmagan va u yo'q ham bo'lmaydi, chunki undan boshqa hech narsa yo'q va bo'lishi mumkin ham emas. borliq yagona (uzluksiz), harakatsiz va barkamoldir. u o'z chegaralariga ega bo'lib, «ulkan mutlaqo yumaloq sharga» o'xshaydi. parmenidning yagona, ajralmas, o'zgarmas va harakatsiz borliq haqidagi ta'limoti ellinlar dunyosida shuhrat qozondi va eleatlar maktabi vakili bo'lgan (samoslik) melis «tabiat yoki borliq haqida» deb nomlangan asarida borliq chegarasiz ekanligini qayd etadi. uning fikricha, agar borliqning chegarasi borligini tan olsak, bu borliq yo'qlik bilan chegaradosh ekanligini anglatadi. …

10 / 66

yoki «qattiq» borliq bilan tenglashtirgan. shu davrda borliqni tushunishga nisbatan dialektik yondashuv ilk bor namoyon bo'ladi. u butun dunyo muttasil harakat va o'zgarish jarayonini boshdan kechiradi deb hisoblagan va shu munosabat bilan «ayni bir narsa mavjud va nomavjuddir» deb qayd etgan geraklit (mil. av. 544-483 yillar) ta'limotida ayniqsa bo'rtib ko'rinadi. borliq tushunchasini platon (mil. av. 427-347 yillar) sezilarli darajada kengaytirdi. u nafaqat moddiy, balki ideal narsalar ham borliqqa ega ekanligini falsafa tarixida birinchi bo'lib ko'rsatib berdi. platon «haqiqiy borliq» bo'lishi «ob'ektiv mavjud g'oyalar dunyosi»ni «hissiy borliq»qa qarama-qarshi qo'ydi. bunda u inson ongida mustaqil mavjud bo'lgan tushunchalar borlig'ini ham ko'rsatib o'tdi va shu tariqa ilk bor «borliq» tushunchasiga amalda mavjud bo'lgan barcha narsalarni kiritdi. markaziy osiyoning eng qadimiy kitobi “avesto”da, borliq harakatdagi dunyo, butun jonli va jonsiz narsalarning uyg'unligidagi mavjudlik deb ifodalanadi. keyinchalik falsafa tarixida borliqning ko'p sonli har xil talqinlari shakllandi, lekin ularning barchasi borliq haqidagi hissiy va oqilona tasavvurlar …

Want to read more?

Download all 66 pages for free via Telegram.

Download full file

About "borliq falsafa kategoriyasi"

3- mavzu: borliq falsafa kategoriyasi. ma'ruza rejasi: 1. borliq tushunchasining tahlili. falsafa tarixida borliq muammosi. borliq shakllarining tasnifi. 1. olamning birligi, chekliligi va cheksizligi. substansiya va substrat tushunchalari. 1. materiya tushunchasi va uning tashkillashuv darajalari. moddiy ob'ekt tizim sifatida. geotsentrik va nogeotsentrik moddiy tizimlar. 1. olamning paydo bo'lishi va evolyusiyasi. in'ikos nazariyasi va uning darajalari, shakllari. 1. harakat – materiyaning yashash sharti. harakatning tiplari va shakllari. 1. makon va vaqt – borliqning fundamental shakllari. mavzuga oid tayanch tushuncha va atamalar: olam va odam, borliq, ontologiya, ob'ektiv reallik, sub'ektiv reallik, moddiy borliq, ma'naviy borliq, individuallashgan ma'naviy borliq, ob'ektivlashgan ma'...

This file contains 66 pages in DOCX format (162.9 KB). To download "borliq falsafa kategoriyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: borliq falsafa kategoriyasi DOCX 66 pages Free download Telegram