mantiq

PPTX 32 pages 182.8 KB Free download

32 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 182.8 KB

File type PPTX

Pages 32

Updated Dec 2025

Page preview (8 pages)

Scroll down 👇

1 / 32

mantiq ilmining predmeti va ahamiyati. mantiq fani rivojlanishining asosiy bosqichlari. mantiq ilmi va til. formal mantiqning asosiy qonunlari (tamoyillari). tafakkurning universal mantiqiy shakllari va usullari. tushuncha. mavzu. mantiq. reja: 1. mantiq ilmining predmeti va asosiy qonunlari 2. tushuncha va uning turlari. tushunchalar bilan bajariladigan mantiqiy amallar. 3. xukm – tafakkur shakli. xulosa chiqarish. 4. isbot va raddiya, ularning asosiy qoidalari. mantiq ilmining alohida fan sifatida shakllanishi aristotelning nomi bilan bog'liqdir. u birinchi bo'lib, mantiq ilmi o'rganadigan masalalar doirasini aniqlab berdi. aristotelning «kategoriyalar», «talqin haqida», «birinchi analitika», «ikkinchi analitika», «sofistik raddiyalar haqida», «topika» nomli asarlari bevosita mantiq masalalariga bag'ishlangandir. uning «ritorika», «poetika» asarlari ham mantiqiy ta'limotining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. «metafizika», «ruh haqida» asarlarida esa mantiq masalalari ma'lum darajada bayon qilingan. aristotel mantiqni «ma'lum bilimlardan noma'lum bilimlarni aniqlovchi», «chin fikrni xato fikrdan ajratuvchi» fan sifatida ta'riflaydi. mantiq ilmi hamma vaqt umuman barcha bilimlarni, shu jumladan falsafiy bilimlarni o'rganishning ham zaruriy sharti …

2 / 32

olarni ifodalaydi. “mantiq” atamasi logika terminiga ekvivalent xisoblanadi. mantiq (logika) atamasi quyidagi ma'nolarda qo'llanadi: birinchidan, ob'ektiv olam qonuniyatlarini ifodalashda (mas. “ob'ektiv mantiq”, “narsalar mantig'i” kabi iboralarda); ikkinchidan, har bir insonning o'ziga xos tafakkurlash usulini, fikrlar o'rtasidagi aloqadorlikni anglatishda (mas. “sub'ektiv mantiq” iborasida) va uchinchidan, tafakkur shakllari va qonunlarini o'rganuvchi fan ma'nosida. mantiq ilmining o'rganish ob'ektini tafakkur tashkil etadi. «tafakkur» arabcha so'z bo'lib, o'zbek tilidagi «fikrlash», «aqliy bilish» so'zlarining sinonimi sifatida qo'llaniladi. tafakkur bilishning yuqori bosqichidir. tafakkur shakllari. tushuncha, hukm (mulohaza) xulosa tafakkur quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: unda voqelik abstraktlashgan va umumlashgan holda in'ikos qilinadi. hissiy bilishdan farqli o'laroq, tafakkur bizga predmetning umumiy, muhim, takrorlanib turuvchi xususiyatlariga va munosabatlariga qaratishimizga imkon beradi. tafakkur borliqni bilvosita aks ettiradi. tafakkur insonning ijodiy faoliyatidan iborat. tafakkur til bilan uzviy aloqada mavjud. fikr ideal hodisadir. mantiqiy tafakkur ikki turdagi qonunlarga bo'ysunadi. ular dialektika qonunlari va formallashgan mantiq qonunlaridir. dialektika qonunlari ob'ektiv olam va bilish jarayoniga …

3 / 32

qonunlar fikrlashning to'g'ri amalga oshishini ta'minlab turadi. ular tafakkur shakllari bo'lgan tushunchalar, mulohazalar (hukmlar) hamda xulosa chiqarishning shakllanishi va o'zaro aloqalarini ifodalaydi. farmal mantiq qonunlari: 1. ayniyat qonuni. 2. nozidlik qonuni. 3. uchinchi istisno qonuni . 4. etarli asos qonuni. 7 formal mantiq qonunlari (yoki tafakkur qonunlari) deyilganda fikrlashga xos muhim, zururiy bog'lanishlar tushuniladi. tafakkur qonunlari ob'ektiv voqelikning inson miyasida uzoq vaqt davomida aks etishi natijasida vujudga kelgan va shakllangan. bu qonunlar fikrlashning to'g'ri amalga oshishini ta'minlab turadi. ular tafakkur shakllari bo'lgan tushunchalar, mulohazalar (hukmlar) hamda xulosa chiqarishning shakllanishi va o'zaro aloqalarini ifodalaydi. farmal mantiq qonunlari: ayniyat qonuni. nozidlik qonuni. 3. uchinchi istisno qonuni . 4. etarli asos qonuni. ayniyat qonuni ayniyat qonuniga ko'ra ma'lum bir predmet yoki hodisa haqida aytilgan ayni bir fikr ayni bir muhokama doirasida ayni bir vaqtda o'z-o'ziga tengdir. bu qonun formal mantiq ilmida « a-a dir» formulasi bilan ifodalanadi. ayniyat qonunining asosiy talabi quyidagicha: fikrlash …

4 / 32

sno qonuni uchinchi istisno qonuni nozidlik qonunining mantiqiy davomi bo'lib, fikrning to'liq mazmunini qamrab olib bayon qilingan ikki zid fikrdan biri chin, boshqasi xato, uchinchisiga o'rin yo'q ekanligini ifodalaydi. bu qonun «a v yoki v emasdir» formulasi orqali beriladi. uchinchisi istisno qonuni tushunchalar o'rtasidagi zid munosabatlarni ifodalaydi. agarda zid munosabatlar tushunchaning to'liq mazmunini qamrab olmasa, ikki zid belgidan boshqa belgilarning ham mavjudligi ma'lum bo'lsa, unda uchinchisi istisno qonuni amal qilmaydi. masalan: talaba imtihonda»a'lo» baho oldi. talaba imtihonda «ikki» baho oldi. etarli asos qonuni inson tafakkuriga xos bo'lgan bu qonunni birinchi marta nemis faylasufi va matematigi g. leybnits ta'riflab bergan. uning ta'kidlashicha, barcha mavjud narsalar o'zining mavjudligi uchun etarli asosga ega. har bir buyum va hodisaning real asosi bo'lgani kabi, ularning in'ikosi bo'lgan fikr-mulohazalar ham asoslangan bo'lishi kerak. etarli asos qonunining bu talabi quyidagi formula orqali ifodalanadi: «agar v mavjud bo'lsa, uning asosi sifatida a ham mavjud». masalan, «bu kishi bemor» …

5 / 32

i ifodalaydi. bunday belgilar predmetning muhim belgilari deyiladi. masalan, davlatning mavjud bo'lishi uning o'z maydoni, aholisi, hokimiyat organlariga ega bo'lishini taqoza etadi. nomuhim belgilar predmetning mohiyatini tashkil qilmaydi. ularning yo'qolishi bilan predmetning tabiati o'zgarmaydi. masalan, qaysi irqqa, millatga, jinsga taalluqli bo'lishi individning inson sifatida mavjud bo'lishi uchun muhim emas. tushuncha, hissiy bilish shakllaridan farqli o'laroq, inson miyasida to'g'ridan-to'g'ri aks etmaydi. u ma'lum bir mantiqiy usullardan foydalanilgan holda hosil qilinadi. bu usullar taqqoslash, analiz, sintez, abstraktsiyalash, umumlashtirishlardan iborat. taqqoslash yordamida predmetlar o'zaro solishtirilib, ularning o'xshash, umumiy tomonlari va bir-biridan farq qildiruvchi individual belgilari aniqlanadi. analiz yordamida predmet fikran uni tashkil qiluvchi qismlar, tomonlarga ajratilib, har qaysisi alohida o'rganiladi. sintez analizga teskari usul bo'lib, u analiz davomida ajratilgan qismlar, tomonlarni fikran birlashtirib, predmetni bir butun holiga keltirishdan iborat. sintez bo'lmasa predmet haqida yaxlit fikr hosil qilib bo'lmaydi. analiz va sintez uzviy bog'liqdir. tushuncha hosil qilish uchun predmetning yuqoridagi usullar bilan aniqlangan umumiy …

6 / 32

rni ko'rsatishdir. ana shuning uchun ham u doimo tasdiq yoki inkor shakldagi fikrdan iborat bo'ladi. fikr yuritish jarayonida biz predmet va hodisalarning oddiy, tashqi xususiyatlari bilan birga ularning ichki, zaruriy bog'lanishlarini, munosabatlarini bilib boramiz. predmet va hodisalarning xususiyatlarini ketma-ket o'rganib, ular haqida turli abstraktsiyalar hosil qilamiz. bu abstraktsiyalar hukmlar yordamida ifodalanadi. bilimlarimiz turlicha bo'lgani uchun, ularni ifodalaydigan hukmlar ham har xil bo'ladi. ba'zi hukmlarda aniq, tekshirilgan bilimlar ifodalansa, boshqalarida xususiyatning predmetga xosligi taxmin qilinadi, ya'ni noaniq bilimlar ifodalanadi. hukmlar nisbatan tugal fikrdir. unda konkret predmet bilan uning konkret belgisi haqida bilim ifoda qilingan bo'ldi. hukmlar voqelikka mos kelish darajasiga ko'ra chin, xato va noaniq (ehtimol, taxminiy) bo'ladi. obektiv voqelikka mos kelgan, uni to'g'ri ifodalagan hukmlar chin, mos kelmaganlari xato bo'ladi. ayni vaqtda chinligini ham, xatoligini ham aniqlab bo'lmaydigan hukmlar – noaniq hukmlar mavjuddir. hukmlar tilda gaplar orqali ifodalanadi. hukm mantiqiy kategoriya bo'lsa, gap grammatik kategoriyadir. hukmlar asosan darak gap orqali …

7 / 32

hukmlar sifati va miqdoriga ko'ra turlarga bo'linadi. sifatiga ko'ra tasdiq va inkor hukmlar farqlanadi. hukmning sifatini mantiqiy bog'lama belgilaydi. tasdiq hukmlarda belgining predmetga xosligi, inkor hukmlarda, aksincha, xos emasligi ko'rsatiladi. masalan, «a. oripov o'zbekiston respublikasi madxiyasining muallifidir»-tasdiq hukm, «matematika ijtimoiy fan emas»-inkor hukm. miqdoriga ko'ra oddiy hukmlar yakka, umumiy va juz'iy hukmlarga bo'linadi. bunda sub'ektda ifodalangan predmetlarning soni, ya'ni uning hajmidan kelib chiqiladi. yakka hukmlarda birorta belgining predmetga xosligi yoki xos emasligi haqida fikr bildiriladi. masalan: «o'zbekiston respublikasi mustaqil davlatdir», «axmedov tarixchi emas». umumiy hukmlarda birorta belgining yakka predmetlar sinfining hammasiga yoki undagi har bir predmetga taalluqli yoki taalluqli emasligi haqida fikr bayon qilinadi. masalan: «har bir inson baxtli bo'lishni hohlaydi», va «hech bir aqlli odam vaqtini behuda sarflamaydi». juz'iy hukmlarda birorta belgining predmetlar to'plamining bir qismiga xos yoki xos emasligi haqida fikr bildiriladi. masalan: «ba'zi faylasuflar notiqdir». «ko'pchilik talabalar dangasa emas». juz'iy hukmlarda «ba'zi» so'zi «hech bo'lmasa bittasi, balki …

8 / 32

'lsa, murakkab hukm deb ataladi. murakkab hukmlar «va», «yoki», «agar... unda» kabi mantiqiy bog'lamalar, inkor qilish va modal terminlarni qo'llash orqali ikki va undan ortiq oddiy hukmlarning o'zaro birikishidan hosil bo'ladi. mantiqiy bog'lovchining mazmuniga ko'ra murakkab hukmlar quyidagi asosiy turlariga ega: birlashtiruvchi, ayiruvchi, shartli, ekvivalent. birlashtiruvchi (kon'yunktiv) hukmlar ikki va undan ortiq oddiy hukmlarning «va», «ham», «hamda» kabi mantiqiy bog'lovchilar vositasida birikishidan hosil bo'ladi. masalan, 1.qo'ng'iroq chalindi va dars boshlandi. 2. a. navoiy shoir va davlat arbobi bo'lgan. 3.muhammad xorazmiy va ahmad farg'oniylar matematika fanining rivojlanishiga katta hissa qo'shganlar. ayiruvchi (diz'yunktiv) hukm deb «yo», «yoki», «yoxud» mantiqiy bog'lovchilar vositasida bog'langan oddiy hukmlarga aytiladi. bu bog'lovchilar ikki oddiy hukm, bir qancha predikatlar. yoki bir qancha sub'ektlarni bir-biridan ayirib turadi. shartli (implikativ) hukm ikki oddiy hukmning «agar... unda» mantiqiy bog'lovchi orqali birikishidan tashkil topadi. shartli hukmning mohiyatini aniqlash uchun “zaruriy va etarli shart” tushunchalarini farqlash zarur. hodisaning zaruriy sharti deb, uning mavjudligini …

Want to read more?

Download all 32 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mantiq"

mantiq ilmining predmeti va ahamiyati. mantiq fani rivojlanishining asosiy bosqichlari. mantiq ilmi va til. formal mantiqning asosiy qonunlari (tamoyillari). tafakkurning universal mantiqiy shakllari va usullari. tushuncha. mavzu. mantiq. reja: 1. mantiq ilmining predmeti va asosiy qonunlari 2. tushuncha va uning turlari. tushunchalar bilan bajariladigan mantiqiy amallar. 3. xukm – tafakkur shakli. xulosa chiqarish. 4. isbot va raddiya, ularning asosiy qoidalari. mantiq ilmining alohida fan sifatida shakllanishi aristotelning nomi bilan bog'liqdir. u birinchi bo'lib, mantiq ilmi o'rganadigan masalalar doirasini aniqlab berdi. aristotelning «kategoriyalar», «talqin haqida», «birinchi analitika», «ikkinchi analitika», «sofistik raddiyalar haqida», «topika» nomli asarlari bevosita mantiq masa...

This file contains 32 pages in PPTX format (182.8 KB). To download "mantiq", click the Telegram button on the left.

Tags: mantiq PPTX 32 pages Free download Telegram