tabiatda tuproqlarning tarqalish qonuniyatlari

PPTX 51 pages 351.1 KB Free download

51 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 351.1 KB

File type PPTX

Pages 51

Updated Dec 2025

Page preview (10 pages)

Scroll down 👇

1 / 51

tabiatda tuproqlarni tarqalish qonuniyatlari mavzu: tabiatda tuproqlarning tarqalish qonuniyatlari tauproqlar klassifikatsiyasi va taksonimik birliklar. tabiat mintaqalari tuproqlari. o'zbekiston tuproqlari dasht va cho'l tuproqlari sho'r tuproqlar.tog'li o'lka tuproqlari reja: tuproqlar klassifikatsiyasi va taksonomik birliklar ma'lumki, tuproqlarni hosil bo'lishi, rivojlanishi, xossa va xususiyatlarini shakllanishida iqlim, o'simlik va hayvonot dunyosi va mikroorganizmlar muhim rol o'ynaydi. er sharining har bir alohida olingan qismida ma'lum o'lchovdagi iqlim sharoitlari va shu sharoitga moslashgan o'simlik va hayvonot dunyosi mavjud. iqlim sharoiti ekvatordan qutblarga tomon ma'lum kengliklarni egallagan holda alohida mintaqalar tomon o'zgarib boradi va shu bilan bir-biridan farq qiluvchi xilma-xil tabiiy sharoitlarni yuzaga keltiradi. masalan: cho'llarda quruq va issiq iqlim sharoitlarida o'simliklarni nihoyatda siyrak, past bo'yli, tikanli bo'lib rivojlanishiga olib kelgan. o'rmon mintaqasida esa sernam sharoit va unga moslashgan daraxt o'simliklari tarqalgan. qolaversa, bu mintaqalarda to'planayotgan organik qoldiqlar miqdori, xili va ularni parchalanish (chirish) sharoitlari ham bir xil bo'lmaydi. bu o'z navbatida hosil bo'layotgan tuproqlarni ham o'ziga …

2 / 51

rni ilgari suradi. 1.gorizontal mintaqalanish qonuniyati. bunda tuproqlar kenglik bo'ylab keng maydonlarni egallagan holda ekvatordan qutbga tomon alohida mintaqalar holida joylashadi. 2.vertikal mintaqalanish qonuniyati. bu haqda v.v.dokuchaev shunday deydi: “dengiz sathidan eng baland tog' cho'qqilariga ko'tarilishi bilan tuproqning vertikal mintaqalari tekislikda ekvatordan qutbga tomon o'zgarganday izchillik bilan almashinadi”. vertikal mintaqalanish murakkab xususiyatga ega bo'lib, u tog' tizmasini qaysi iqlim mintaqasida joylashganligiga, uning absolyut balandligiga va yo'nalishiga bog'liq holda o'zgaruvchan bo'ladi. 3. introzonallik qonuniyatida ayrim tuproqlar alohida mintaqa holida bo'lmay, boshqa mintaqalar ichida tarqalgan bo'ladi. masalan: sho'rlangan, botqoq tuproqlarni introzonal tuproqlar deyish mumkin. o'z-o'zidan ko'rinib turibdiki, quruqlikda juda xilma-xil tuproqlar tarqalgan. ularni o'rganish va foydalanish uchun bu tuproqlarni ma'lum sinf yoki guruhlarga ajratish zarur. shuning uchun ham tuproqshunoslik fani paydo bo'lgan davrdan boshlab tuproq klassifikatsiyalarini ishlab chiqish masalasi fandagi asosiy masalalardan biri bo'lib hisoblanadi. tuproqlar klassifikatsiyasi tuproqlarni hosil bo'lishi, rivojlanishi, muhim xossalari va unumdorlik darajalariga ko'ra guruhlarga ajratishdan iborat. dastlabki klassifikatsiya …

3 / 51

yalar keyingi davrda taksonomik birliklar bilan to'ldirildi. bu o'z navbatida har bir tuproqni paydo bo'lishi rivojlanishi, tarkibi, xossalari va unumdorlik darajasi to'g'risida to'la ma'lumot olishga va har bir tuproqdan foydalanishda aniq tadbirlarni ishlab chiqish imkoniyatini yaratib berdi. hozirgi kunda klassifikatsiya tizimiga qo'shimcha tuproq tipi, tipchasi, oila, turi va xili (turcha) singari birliklar qabul qilingan. tuproq tipi- eng yirik birlik bo'lib u bir xildagi gidrotermik sharoitda rivojlanishning alohida bir yo'nalishida hosil bo'lgan tuproqlardan iborat. har bir tabiat mintaqasining o'zga xos tuproq tipi mavjud. bir mintaqada hosil bo'lgan tuproqlar boshqa mintaqada uchramaydi. tipcha (kencha tip)-tip ichidagi tuproq paydo bo'lish jarayonining sifati yo'nalishi bilan farq qiluvchi va tuproq tipi orasidagi o'tuvchi bosqichni ko'rsatuvchi birlik. masalan: bo'z tuproq ichida uning och tusli, tipik to'q tusli tipchalar ajratiladi. guruh (oila)- asosiy genetikaviy belgilar, tuproq hosil bo'lish jarayonida ishtirok etayotgan ona jins xususiyatini belgilaydi. tur-tipcha ichida ajratilib, u tuproq hosil bo'lish jarayoning darajasini ko'rsatuvchi birlikdir. masalan: …

4 / 51

ika bo'yicha eng og'ir holatdadir. qoraqalpog'iston respublikasidagi 15 ta tumanning barchasida sug'oriladigan tuproqlar turli darajada sho'rlangan. sug'oriladigan o'tloqi-taqir tuproqlar: haydalma qatlam 25-30 sm qalinlikda bo'lib, mexanik tarkibiga ko'ra og'ir, o'rta va engil qumoqli, gumus miqdori 0,9-1,0%, azot 0,04-0,05% tashkil etadi, quyi qatlamlarga borib 0,5-0,7% gacha kamayadi. karbonatlar 7,0-8,0%, gips 0,1-0,8% ni tashkil etadi, ayrim kuchli sho'rlangan gorizontlarda 1,5-4,6% gacha. tuproqlar asosan, o'rtacha va kuchli sho'rlangan. o'zbekiston tuproqlari sug'oriladigan taqir-o'tloqi tuproqlar: 27-30 sm haydalma qatlamdan iborat bo'lib, mexanik tarkibiga ko'ra og'ir va o'rta qumoqli, ayrim joylarda engil qumoq va qumloqli, gumus miqdori engil qumoqlarda 0,4-0,6%, og'ir qumoqlarda 0,7-1,0% gacha oshib boradi. azot 0,03-0,07%, karbonatlar (so2 ) 6,6-8,1% oralig'ida tebranib turadi. tuproqlar kuchsiz va o'rtacha darajada sho'rlangan. sug'oriladigan o'tloqi-allyuvial tuproqlar: mexanik tarkibiga ko'ra og'ir qumoqdan qumloqqacha uchraydi, u juda yuqori zichlashganligi va dag'al serkesak strukturali, gumus miqdori 0,5-0,8% dan 1,1-1,5% gacha o'zgarib turadi. azot 0,01-0,09%, karbonatlar 6,3-8,3% gacha o'zgarib turadi. gips 0,1-0,5%, …

5 / 51

7% ni, yalpi azot 0,02-0,09% ni tashkil etadi. botqoq-o'tloqi va botqoq tuproqlar: er osti suvi 100 sm gacha bo'lgan ayrim pastlik va ko'l bo'ylarida shakllangan. mexanik tarkibiga ko'ra og'ir qumoqdan qumloqgacha uchraydi. gumus miqdori 0,6-1,4% ni, yalpi azot 0,04-0,07% ni tashkil etadi. o'tloqi-voha tuproqlar: bu tuproqlarni ko'p yillik sug'orish natijasida pastki qatlamlarda zang dog'larni ko'rish mumkin. qatlamlarda gips va karbonatlar kam farqlanadi. bu tuproqlar xorazm viloyati sug'oriladigan hududining 2/3 qismini tashkil etadi. qadimdan sug'oriladigan o'tloqi allyuvial tuproqlar: mexanik tarkibiga ko'ra o'rta, engil va og'ir qumoqli, gumus miqdori 0,80%, harakatchan fosfor miqdori 12,13-14,13 mg/kg, kaliy 100-120 mg/kg bo'lib, fosfor va kaliy bilan kuchsiz ta'minlangan. yangidan sug'oriladigan o'tloqi allyuvial tuproqlar: mexanik tarkibiga ko'ra qumoqli qumlidir. gumus miqdori 0,74-0,90%, harakatchan fosfor 6,0-8,0 mg/kg kaliy 140-160 mg/kg ni tashkil etadi. bu tuproqlar kuchsiz va o'rtacha sho'rlangan. yangidan o'zlashtirilgan o'tloqi allyuvial tuproqlar: mexanik tarkibiga ko'ra og'ir, o'rta, engil va qumoqli bo'lib, kam va o'rtacha darajada …

6 / 51

asining oldini olish uchun maxsus tadbirlar, jumladan, kolmataj, siderat ekinlar ekish, turli o'g'itlar solish maqsadga muvofiq bo'ladi. sug'oriladigan taqir tuproqlar: mexanik tarkibiga ko'ra o'rta va engil qumoqli, gumus miqdori 0,6-0,8%, azot 0,05-0,07% ni tashkil etadi. bu tuproqlar o'rtacha darajada sho'rlangan. sizot suvlarining sathi 2-3 metrgacha ko'tarilgan. sug'oriladigan taqirli-o'tloqi tuproqlar: mexanik tarkibiga ko'ra engil, o'rta va og'ir qumoqli, 0,5-1,0 metrdan shag'al qatlamlar joylashgan. tuproqning gumus miqdori 0,7-0,8%, umumiy azot 0,06-0,07% tashkil etadi. tuproqlar kuchsiz va o'rtacha sho'rlangan. sug'oriladigan o'tloqi-taqir tuproqlar: mexanik tarkibiga ko'ra o'rta va engil qumoqli. tuproqlarda gumus miqdori 0,5-1,1%, umumiy azot 0,04-0,12% mavjud. ular kuchsiz sho'rlangan. sho'rlanish tipi sulfatli, ba'zi bir joylarda xlorid-sulfatli tuproqlar uchraydi. sug'oriladigan o'tloqi-allyuvial tuproqlar: mexanik tarkibiga ko'ra o'rta va og'ir qumoqli, ba'zi joylarda engil qumoqli va qumloqlar uchraydi. tuproqlar kuchsiz sho'rlangan. sug'oriladigan o'tloqi tuproqlar: gumus miqdori 0,5-0,7%, umumiy azot 0,08-0,12% ni tashkil etadi. botqoq-o'tloqi tuproqlar: mexanik tarkibiga ko'ra og'ir va o'rta qumoqli, gumus miqdori 3% …

7 / 51

miqdori 0,9-1,5%, azot 0,04-0,12%, yalpi fosfor 0,12-0,18%, kaliy esa 1,5-2,0% ni tashkil etadi. bu tuproqlar sho'rlanmagan. lalmi tipik bo'z tuproqlar: tog'oldi hududlarida uchraydi. mexanik tarkibiga ko'ra og'ir qumoqli. tuproqlar suv eroziyasiga o'rtacha darajada chalinganligi sababli, gumus miqdori 0,7-1,0%, azot 0,03-0,06% ni tashkil etadi. sug'oriladigan och tusli bo'z tuproqlar: mayda soylarning konus yoyilmalari bilan tutashgan tog'osti qiyali tekisliklarida joylashgan. haydalma qatlamda gumus miqdori 0,7-1%, azot 0,04-0,06%, umumiy fosfor 0,18-0,20% va kaliy 1,7-2,2% ni tashkil etadi. tuproqlar kam darajada sho'rlangan. lalmi och tusli bo'z tuproqlar: nurota va oqtog'ning shimoliy qismi tog' osti qiya tekisliklarida tarqalgan. mexanik tarkibiga ko'ra o'rta qumoqlidir. gumus miqdori 0,5-1,0% atrofida tebranib turadi. haydalma qatlamdagi azotning miqdori 0,02-0,07% ni, yalpi fosfor 0,09-0,14% ni, kaliy esa 1,3-1,8% ni tashkil etadi. bu tuproqlar sho'rxoksimon tuproqlar guruhiga kiritish mumkin. sug'oriladigan bo'z-o'tloqi tuproqlar: zarafshon daryosining uchinchi terrasasida uchraydi. mexanik tarkibi- ga ko'ra, og'ir va o'rta qumoqli. tuproqlarda gumus miqdori 0,8-1,7%, azot 0,05-0,12% ga …

8 / 51

iqdori 0,3-0,5%, azot 0,01-0,03, fosfor 0,06-0,10% atrofida tebranib turadi. shamol eroziyasi va sho'rlanishga o'rtacha va kam darajada uchragan. sug'oriladigan taqir-o'tloqi tuproqlar: zarafshonning ikkinchi qayirusti terrasasida joylashgan. mexanik tarkibiga ko'ra engil va o'rta qumoqli, 0,5-1 metr chuqurlikda shag'al uchraydi. gumus miqdori 0,6-1,3%, azot 0,04-0,08%, yalpi fosfor 0,10-0,12% ni tashkil etadi. tuproqlar kam va o'rtacha darajada sho'rlangan. sug'oriladigan o'tloqi tuproqlar: tog'osti nishabli hududlari va daryo terrasalarining yuqori qismlarida uchraydi. haydalma qatlamlarda gumus miqdori 1-1,5%, azot 0,07-0,12% ni tashkil qiladi. yangidan o'zlashtirilgan tuproqlarda gumus miqdori 0,4-0,8%, azot 0,02-0,06% atrofida tebranib turadi. bu tuproqlar orasida sho'rlanmagandan tortib kuchsiz darajada sho'rlangan turlari uchraydi. jizzax viloyati tuproqlari va ularning holati lalmi jigarrang tuproqlar: tog' oldi va o'rta baland tog'larning eng tekis maydonlarida uchraydi. mexanik tarkibiga ko'ra og'ir va o'rta qumoqli, ba'zi joylarda toshli. gumus miqdori 2,8-3,2%, eroziyaga uchragan joylarda 1%, umumiy azot 0,12-0,25% ni tashkil etadi. bu tuproqlar o'rtacha va kuchsiz darajada sho'rlangan. sug'oriladigan to'q tusli …

9 / 51

uchinchi terrasasida joylashgan. mexanik tarkibiga ko'ra og'ir, o'rta va engil qumoqli, ayrim joylarda 0,5-1 metrdan toshlar bilan to'shalgan. haydalma qatlamlarda gumus miqdori 1,-1,5% ni, azot 0,08-0,10%, umumiy fosfor 0,1-0,2% ni tashkil etadi. lalmi tipik bo'z tuproqlar: turkiston va molguzor tizmalarining shimoliy yon bag'irlarida tog' oldi va past tog'larda uchraydi. mexanik tarkibiga ko'ra og'ir, o'rta va 15 engil qumoqlidir. gumus miqdori 0,5-0,7%, umumiy azot 0,03-0,07% ni tashkil etadi. sug'oriladigan och tusli bo'z tuproqlar: yassi tog'osti tekisliklarda joylashgan mexanik tarkibiga ko'ra o'rta qumoqli, ayrim joylarda gipsli qumoqlar yoki shag'allar bilan to'shalgan. haydalma qatlamlarda gumus miqdori 1,0-1,2%, azot 0,07-0,10%, umumiy fosfor 0,10-0,14% va umumiy kaliy 1,30-1,45% ni tashkil etadi. tuproqlar irrigatsiya eroziyasiga uchramagan, lekin kuchsiz va o'rtacha darajada sho'rlangan. lalmi och tusli bo'z tuproqlar: tog' osti tekisliklarning chekka qismlarida tarqalgan. mexanik tarkibiga ko'ra o'rta va engil qumoqli. gumus miqdori 0,5-1%, umumiy azot 0,01-0,06% ni tashkil etadi. sug'oriladigan o'tloqi-bo'z tuproqlar: qilisoy va taqirsoyning ikkinchi …

10 / 51

l etadi. sizot suvlarining yaqin joylashuvi tuproq sho'rlanishiga sharoit yaratadi. shuning uchun bu tuproqlar kuchsiz va o'rtacha sho'rlangan. sug'oriladigan botqoq-o'tloqi tuproqlar: mexanik tarkibiga ko'ra o'rta va og'ir qumoqli. gumus miqdori 2-3% ga etadi. tuproqlarda kuchli va yuqori gleylanishlar uchraydi. bu tuproqlar o'rtacha va kuchli darajada sho'rlangan. namangan viloyati tuproqlari va ularning holati sug'oriladigan to'q tusli bo'z tuproqlar: tog' oldi nishabli maydonlarda joylashgan. mexanik tarkibiga ko'ra og'ir qumoqli, 30-50-100 sm chuqurlikda qirrali chag'ir-toshshag'allar uchraydi. gumus miqdori 1,6-2,8%, azot 0,12-0,22% ni tashkil etadi. umumiy fosfor 0,08-0,10%, umumiy kaliy 1,3-2,9% atrofida tebranib turadi. sug'oriladigan tipik bo'z tuproqlar: chust-pop adirlar tizimlaridagi qurama tog' tizmasi tog' oldidagi tekisliklarda uchraydi. qadimdan sug'oriladigan tuproqlarning mexanik tarkibiga ko'ra tuproqlar changsimon, o'rta va og'ir qumoqli. gumus miqdori 0,7-2%, yalpi azot 0,06-0,12%, fosfor 0,14-0,18% ni tashkil etadi. tuproqlar kuchsiz sho'rlangan. yangidan sug'oriladigan tuproqlarning gumus miqdori 0,9-1,1%, konus yoyilmalarida 0,7-1,0%, adirlarda 0,4-0,9% ni tashkil etadi. mexanik tarkibiga ko'ra o'rta qumoqli, og'ir …

Want to read more?

Download all 51 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tabiatda tuproqlarning tarqalish qonuniyatlari"

tabiatda tuproqlarni tarqalish qonuniyatlari mavzu: tabiatda tuproqlarning tarqalish qonuniyatlari tauproqlar klassifikatsiyasi va taksonimik birliklar. tabiat mintaqalari tuproqlari. o'zbekiston tuproqlari dasht va cho'l tuproqlari sho'r tuproqlar.tog'li o'lka tuproqlari reja: tuproqlar klassifikatsiyasi va taksonomik birliklar ma'lumki, tuproqlarni hosil bo'lishi, rivojlanishi, xossa va xususiyatlarini shakllanishida iqlim, o'simlik va hayvonot dunyosi va mikroorganizmlar muhim rol o'ynaydi. er sharining har bir alohida olingan qismida ma'lum o'lchovdagi iqlim sharoitlari va shu sharoitga moslashgan o'simlik va hayvonot dunyosi mavjud. iqlim sharoiti ekvatordan qutblarga tomon ma'lum kengliklarni egallagan holda alohida mintaqalar tomon o'zgarib boradi va shu bilan bir-biridan farq qiluv...

This file contains 51 pages in PPTX format (351.1 KB). To download "tabiatda tuproqlarning tarqalish qonuniyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: tabiatda tuproqlarning tarqalis… PPTX 51 pages Free download Telegram