mexanika tebranishlar va to’lqinlar. tovush to’lqinlari

PDF 12 pages 128.1 KB Free download

12 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 128.1 KB

File type PDF

Pages 12

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 12

mavzu: mexanika tebranishlar va to’lqinlar. tovush to’lqinlari. reja: 1. mexanik tebranishlar, to‘lqinlar haqida tushuncha. 2. garmonik tebranma harakat, majburiy tebranishlar. 3. purjinali mayatnik, matematik mayatnik va uni uni harakterlovchi asosiy kattaliklar. mexanik tebranishlar va to’lqinlarning qisqacha nazariyasi. biz mexanik tebranishlarni o’rganamiz. tebranishlar – jismning bir xil traektoriya bo’ylab qayta-qayta harakatlanishi va fazoning bir xil nuqtalaridan o’tishi. vibratsiyali jismlarga soat mayatnikini, skripka yoki pianino torini yoki avtomobilning tebranishini misol qilib keltirish mumkin. tebranishlar mexanikadan tashqari ko’plab fizik hodisalarda muhim rol o’ynaydi. masalan, elektr zanjirlarida kuchlanish va oqim o’zgarishi mumkin. tebranishlarning biologik misollariga yurak urishi, arterial puls va ovoz shnuri tovushini ishlab chiqarish kiradi. tebranish tizimlarining fizik tabiati sezilarli darajada farq qilishi mumkin bo’lsa-da, har xil turdagi tebranishlarni miqdoriy jihatdan o’xshash tarzda tavsiflash mumkin. tebranish harakati davomida vaqt o’tishi bilan o’zgarib turadigan fizik miqdor deyiladi siljish . amplituda tebranayotgan jismning muvozanat holatidan maksimal siljishini ifodalaydi. to’liq tebranish yoki tsikl – bu ma’lum …

2 / 12

at holatidagi prujina bilan osilgan. tanani pastga siljitish orqali tanani chayqash mumkin. agar – tananing muvozanat holatidan siljishi, u holda bahorda kuch paydo bo’ladi f(elastik kuch) siljishga teskari yo’nalishda yo’naltirilgan. keyingi mulohazalarni soddalashtirish uchun biz tebranish tizimidagi ishqalanish va yopishqoqlikni e’tiborsiz qoldiramiz. bunday holda, tebranishlarning amplitudasi vaqt o’tishi bilan o’zgarmaydi. agar tebranish jismiga tashqi kuchlar (hatto muhitning qarshiligi ham) ta’sir qilmasa, u holda tebranishlar ma’lum chastota bilan amalga oshiriladi. bu tebranishlar erkin deyiladi. bunday tebranishlarning amplitudasi doimiy bo’lib qoladi.shunday qilib, oddiy garmonik tebranish jarayonida tananing siljishi sinusoid yoki kosinus bo’ylab vaqt o’tishi bilan o’zgaradi. shuning uchun oddiy garmonik to’lqin ko’pincha sinus to’lqin deb ataladi. oddiy garmonik tebranish quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: a) harakatlanuvchi jism muvozanat holatining ikki tomonida navbatma- navbat joylashadi; b) tana o’z harakatini ma’lum vaqt davomida takrorlaydi; v) jismning tezlanishi har doim siljishga proporsional va unga qarama- qarshi yo’naltirilgan; e) grafik jihatdan bu turdagi tebranish sinusoid bilan tavsiflanadi. …

3 / 12

i, agar tashqi kuch ma’lum bir chastotaga ega bo’lsa, tizimning tebranishlariga eng katta ta’sir ko’rsatadi. ushbu chastota tizimning tabiiy tebranishlarining chastotasi bilan bir xil bo’lishi kerak, bu tizim tashqi kuchlar bo’lmaganda amalga oshiradi. bunday holda, mavjud rezonans- harakatlantiruvchi kuchning chastotasi tizimning tabiiy tebranishlarining chastotasiga to’g’ri kelganda, tebranishlar amplitudasining keskin ortishi hodisasi. mexanik to’lqinlar tebranishlarning bir joydan ikkinchi joyga tarqalishi to’lqin harakati yoki oddiygina deyiladi to’lqin.mexanik to’lqinlar muhit zarralarining o’rtacha holatidan oddiy garmonik tebranishlari natijasida hosil bo’ladi. shu bilan birga, muhitning moddasi bir joydan ikkinchi joyga o’tmaydi. ammo energiyani bir-biriga o’tkazadigan muhit zarralari mexanik to’lqinlarning tarqalishi uchun zarurdir.shunday qilib, mexanik to’lqin bu muhitdan ma’lum tezlikda, shaklini o’zgartirmasdan o’tib ketadigan moddiy muhitning buzilishidir. agar tosh suvga tashlangan bo’lsa, atrof- muhit buzilgan joydan bitta to’lqin oqib chiqadi. biroq, to’lqinlar ba’zan davriy bo’lishi mumkin. misol uchun, tebranish vilkasi atrofidagi havoning o’zgaruvchan siqilishi va depressiyasini hosil qiladi. ovoz sifatida qabul qilingan bu buzilishlar vaqti-vaqti bilan …

4 / 12

.. ushbu turdagi to’lqinlar o’rta zarrachalarning to’lqin tarqalish yo’nalishi bo’yicha tebranishlari bilan tavsiflanadi. uzunlamasına to’lqinlar suyuqliklarda, gazlarda va qattiq jismlarda tarqalishi mumkin. bo‘ylama to’lqinda muhitning barcha zarralari ham o’zlarining o’rtacha holati bo’yicha oddiy garmonik tebranishlarni amalga oshiradilar. ba’zi joylarda muhitning zarralari odatdagi holatdan ko’ra yaqinroq, boshqa joylarda esa uzoqroqdir. zarrachalar bir-biriga yaqin joylashgan joylar mintaqalar deyiladi. siqilish, va ular bir-biridan uzoqda joylashgan joylar mintaqalardir kamdan-kam uchraydi. ikki ketma-ket siqilish yoki kengayish orasidagi masofa uzunlamasınga to’lqin uzunligi deb ataladi. quyidagilar mavjud to’lqin xususiyatlari: amplituda muhitning tebranish zarrasining muvozanat holatidan maksimal siljishi ( a). davr zarrachaning bitta to’liq tebranish uchun zarur bo’lgan vaqti ( t). chastotasi- vaqt birligida muhit zarrasi hosil qilgan tebranishlar soni (n). to’lqin chastotasi va uning davri o’rtasida teskari bog’liqlik mavjud: n=1/t. tezlik to’lqin – to’lqin cho’qqisining fazoda tarqalish tezligi (v). xuddi shu fazada tebranuvchi muhit zarralari yig’indisi to’lqin frontini hosil qiladi. shu nuqtai nazardan, to’lqinlar ikki turga bo’linadi. …

5 / 12

ari qanchalik ko’p bo’lsa, tebranishlar tezroq to’xtaydi. majburiy tebranishlar. rezonans majburiy tebranishlar susaytirmaydi. shuning uchun har bir tebranish davri uchun energiya yo’qotishlarini qoplash kerak. buning uchun tebranayotgan jismga vaqti-vaqti bilan o’zgaruvchan kuch bilan ta’sir qilish kerak. majburiy tebranishlar tashqi kuchning o’zgarishlar chastotasiga teng chastota bilan amalga oshiriladi. majburiy mexanik tebranishlarning amplitudasi, agar harakatlantiruvchi kuchning chastotasi tebranish tizimining chastotasiga to’g’ri kelsa, eng yuqori qiymatga etadi. bu hodisa deyiladi rezonans. misol uchun, agar siz vaqti- vaqti bilan shnurni tabiiy tebranishlari bilan o’z vaqtida tortib olsangiz, biz uning tebranishlari amplitudasining oshishini sezamiz. agar ho’l barmog’ingizni oynaning chetida harakatlantirsangiz, stakan qo’ng’iroq tovushini chiqaradi. barmoq sezilmasa ham, vaqti-vaqti bilan harakat qiladi va energiyani shishaga qisqa portlashlarda o’tkazadi, bu esa shishaning tebranishini keltirib chiqaradi. oynaning devorlari ham tebranishni boshlaydi, agar tovush to’lqini unga o’ziga teng chastota bilan yo’naltirilsa. agar amplituda juda katta bo’lsa, shisha hatto sinishi mumkin. f.i.shalyapinni kuylashda rezonans tufayli qandillarning billur kulonlari titrardi (rezonans). …

Want to read more?

Download all 12 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mexanika tebranishlar va to’lqinlar. tovush to’lqinlari"

mavzu: mexanika tebranishlar va to’lqinlar. tovush to’lqinlari. reja: 1. mexanik tebranishlar, to‘lqinlar haqida tushuncha. 2. garmonik tebranma harakat, majburiy tebranishlar. 3. purjinali mayatnik, matematik mayatnik va uni uni harakterlovchi asosiy kattaliklar. mexanik tebranishlar va to’lqinlarning qisqacha nazariyasi. biz mexanik tebranishlarni o’rganamiz. tebranishlar – jismning bir xil traektoriya bo’ylab qayta-qayta harakatlanishi va fazoning bir xil nuqtalaridan o’tishi. vibratsiyali jismlarga soat mayatnikini, skripka yoki pianino torini yoki avtomobilning tebranishini misol qilib keltirish mumkin. tebranishlar mexanikadan tashqari ko’plab fizik hodisalarda muhim rol o’ynaydi. masalan, elektr zanjirlarida kuchlanish va oqim o’zgarishi mumkin. tebranishlarning biologik misollariga...

This file contains 12 pages in PDF format (128.1 KB). To download "mexanika tebranishlar va to’lqinlar. tovush to’lqinlari", click the Telegram button on the left.

Tags: mexanika tebranishlar va to’lqi… PDF 12 pages Free download Telegram