nutqning to'g'riligi

DOCX 9 pages 30.6 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 30.6 KB

File type DOCX

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

mavzu: nutqning kommunikativ (aloqaviy) sifatlari. nutq madaniyati va me’yor reja. 1. nutqning kommunikativ sifatlari, xususiyatlari, 2. nutqning to`g`riligi, 3. nutqning aniqligi, 4. nutqning tozaligi, 5. nutqning ta’sirchanligi, 6. nutqning maqsadga muvofiqligi. tayanch tushunchalar: til, nutq, nutq ododbi, nutqning to`g`riligi, urg`u me’yori, grammatik me’yor, mantiqiy urg`u, dialektizmlar, varvarizmlar; nutqning mantiqiyligi, nutqning ta’sirchanligi, nutqning maqsadga muvofiqligi. nutqning to’g’riligi nutq madaniyati haqidagi tahlimotning markaziy masalasidir. madaniy nutqning boshqa barcha kommunikativ sifatlari ayni shu to’g’rilik mavjud bo’lgandagina yuzaga kela oladi. zotan, to‘g‘ri bo’lmagan nutqning aniq yoki mantiqiyligi, ifodaliligi yoki boyligi haqida gapirish mumkin emas. aytish joizki, nutqning to’g’riligi boshqa barcha kommunikativ sifatlarning poydevori vazifasini bajaradi. shuning uchun ham nutqning to’g’riligi nutq madaniyatining birinchi bosqichi bo’lib, maktab ona tili tahlimining asosiy maqsadi qam o’quvchilarda aynan to’g’ri nutq tuzish ko’nikma va malakalarini shakllantirishga qaratilgan. to’g’rilik sifati nutq tarkibi va ko’rilishining amaldagi adabiy til me’yorlariga tula mosligi asosida yuzaga keladi. adabiy til me’yorlariga amal qilinmasdan tuzilgan nutq …

2 / 9

kli va komil yagona "farzandi"dir. o’zbek adabiy tili o’zbek xalq tili zaminida tarkib topgan, u xalq tilining tegishli konuniyatlar asosida me’yorlashtirilgan, sayqallangan, oro berilgan shaklidir. o’zbek adabiy tilining shakllanish asosi ham, boyish va oziqlanish manbasi ham ayni shu xalq tilidir. bugungi o’zbek adabiy tilimizning boyligi va favqo’lodda ifoda imkonlariga egaligi aslida xalq tilining rasoligi va ravonligi bilan izohlanadi. adabiy tilning tirik tirgagi adabiy me’yorlardir, chunki ularsiz adabiy til tushunchasi mohiyatini yo’qotadi. bu me’yorlar kishilar nutqiy axloqining boshqaruvchisi, sozlovchisi sifatida xizmat qiladi. ayni me’yorlar bu tildan foydalanuvchilarning barchasi uchun majburiy bo’lganligidan so’zlovchi va tinglovchi o’rtasidagi axborot almashuv jarayonida til belgilarining to’g’ri, adekvat, bir xil anglanishini tahminlaydi (albatta, bunda boshqa «vositalar ham ishtirok etadi). shunday ekan, adabiy til me’yorlari masalasi nutq madaniyati haqidagi ta`limotda alohida ahamiyatga molikdir. madaniy nutq malakasini puxta egallamok, muayyan nutqning to’g’rilik sifatini xolis baholay bilmok uchun adabii me’yorlarning mazkur tiplari, ularning asosiy qoidalari va bu qoidalarning bo’zilishi natijasida …

3 / 9

lik degan kommunikativ sifat uchun grammatik to’g’rilik asoslarning asosidir. grammatik to’g’rilik esa nutqda grammatik me’yorlarga qat’iy amal qilish orqali namoyon bo’ladi. o’zbek adabiy tilining grammatikasi, yahni morfologiya va sintaksisi tilshunoslikda nazariy jihatdan anchayin batafsil tadkik etilgan, tilning morfologik va sintaktik qurilishiga xos qonuniyatlar umumlashtirilgan, deyarli barcha holatlar qoidalashtirilgan. ular tilshunosligimizdagi ko’plab ilmiy tadqiqotlar, normativ grammatikalar, o’zbek tili bo’yicha o’rta va oliy maktablar uchun yaratilgan darsliklar, o’quv qo’llanmalarida o’z aksini topgan. ana shu asosda o’zbek tilida so’z shakllari, qo’shimchalarning qo’llanishi, so’zlarning qo’shilishi, so’z birikmalari va ran tuzilishi bilan bog’liq qoidalarning jami grammatik me’yorlar sifatida e`tirof etilgan. tabiiyki, grammatik me’yorlar morfologik va sintaktik me’yorlardan tarkib topadi. so’zlarning morfologik shakli va ularning nutqda qo’llanishini tartibga soluvchi qoidalar morfologik me’yorlar. so’zlarning birikish yo’llari, so’z birikmasi va ran tuzilishi bilan bog’lik qoidalar esa sintaktik me’yorlar deb yuritiladi. taassufki, adabiy morfologik me’yorlarning nutqda buzilishi tez —tez uchrab turadi. bu me’yorlarning bo’zilinshdagi eng keng tarkalgan holatlardan biri …

4 / 9

lishi mumkin bo’lgan quyidagi gaplardagi -n qo’shimchasi til nuqtai nazaridan ortiqchadir. 1.cho’llar o’zlashtira boshlandi. 2. qovoq urug’i qadimdan qo’llanib kelingan. 3. paxta terila boshlandi. to’g’risi cho’llar o’zlashtira boshlandi emas, o’zlashtirila boshladi deyiladi. qovoq urugi qadimdan qo’llanib kelingan emas, qo’llanib kelgan deyilishi kerak. paxta terila boshlandi emas, terila boshladi deyish lozim. aristotel: agar nutq noaniq bo`lsa, u maqsalga erishmaydi, - degan bo`lsa, kaykovus: «ey farzand, so`zning yuz va orqa tomonini bilgil, ularga rioya qilgil, so`zlaganda ma’noli gapir, bu notiqlikning alomatidir. agar gapirgan vaqtingda so`zning qanday ma’noga ega ekanligini bilmasang qushga o`xshaysan…» deydi. aniqlik nutqning fazilati sifatida yorqin ifodalash qobiliyati bilan, nutq predmetining ma’nosi bilan, nutqda ishlatayotgan so`z ma’nolarini bilish bilan bog`liq bo`ladi. agar notiq o`zi fikr yuritmoqchi bo`lgan nutq predmetini yaxshi bilsa, unga mos so`zlar tanlasa va o`zi tanlagan so`zlarning ma’nolariga mos vazifalar yuklasa nutq aniq bo‘lishi tayin. aniqlik ikki xil bo`ladi: narsaning aniqligi va tushuncha aniqligi. mantiqiylik nutqning tinglovchi tomonidan …

5 / 9

di. ana shunga ko’ra mantiqiylik sifatini nutqda so’zlar va gaplar urtasidagi semantiq aloqalarning fikrning mantiqiy moxiyati hamda uning rivojlanib borishiga kathiy mosligi tarzida tahriflash maqsadga muvofikdir. aytish mumkinki, nutqning mantiqiyligi struktura nuktai nazaridan ko’prok tilning sintaktik satxi bilan bog’likdir. boshqacha qilib aytganda, nutq tuzuvchi nutqning mantiqiyligiga erishishi uchun til birliklarining sintagmatik (qo’shilish) imkoniyatlarini yaxshi bilishi lozim. lekin buning o’zigina yetarli emas. so’zlovchi (yozuvchi), eng avvalo, bayon etmokchi bo’lgan fikrini, bildirmokchi bo’lgan xabarini va u bilan bog’liq tafsilotlarni, ayni paytda mantiq konuniyatlarini yetarli darajada tasavvur etmas ekan, u mantiqli nutq tuza olmaydi. bu o’rinda nutq tuzuvchining tafakkur qobiliyati juda —juda muhimdir. ko’rinadiki, nutqning mantiqiy bo’lishi uchun ham lisoniy, ham g’ayrilisoniy omil ishtirok etadi. nutq madaniyati tushunchlarini ifodalovchi so’zlarga terminologik ma’no yuklashga alohida e’tibor qaratgan b.n.golovin narsa mantiqiyligi va tushuncha mantiqiyligini farklash maqsadga muvofikligini tahkidlaydi. uning ko’rsatishicha, narsa mantiqiyligi nuqdagi til birliklari mazmuniy aloqalari va munosabatlarining real borlikdagi narsa — hodisalar aloqalari …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nutqning to'g'riligi"

mavzu: nutqning kommunikativ (aloqaviy) sifatlari. nutq madaniyati va me’yor reja. 1. nutqning kommunikativ sifatlari, xususiyatlari, 2. nutqning to`g`riligi, 3. nutqning aniqligi, 4. nutqning tozaligi, 5. nutqning ta’sirchanligi, 6. nutqning maqsadga muvofiqligi. tayanch tushunchalar: til, nutq, nutq ododbi, nutqning to`g`riligi, urg`u me’yori, grammatik me’yor, mantiqiy urg`u, dialektizmlar, varvarizmlar; nutqning mantiqiyligi, nutqning ta’sirchanligi, nutqning maqsadga muvofiqligi. nutqning to’g’riligi nutq madaniyati haqidagi tahlimotning markaziy masalasidir. madaniy nutqning boshqa barcha kommunikativ sifatlari ayni shu to’g’rilik mavjud bo’lgandagina yuzaga kela oladi. zotan, to‘g‘ri bo’lmagan nutqning aniq yoki mantiqiyligi, ifodaliligi yoki boyligi haqida gapirish mumkin emas. ayt...

This file contains 9 pages in DOCX format (30.6 KB). To download "nutqning to'g'riligi", click the Telegram button on the left.

Tags: nutqning to'g'riligi DOCX 9 pages Free download Telegram