biosfera tushunchasi, uning chegaralari

DOCX 5 pages 22.0 KB Free download

5 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 22.0 KB

File type DOCX

Pages 5

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 5

biosfera tushunchasi, uning chegaralari reja: 1. geologik kavatlar. 2. biosferaning tirik moddasi. 3. biosfera strukturasi. 4. biosfera va jamiyat. biz yashab turgan sayyoramiz yuzasida bundan 5-5, 5 mlrd yillar oldin uning pustilogi xosil bula boshlagan. keyinchalik eng asosiy geologik kavatlari ya'ni atmosfera, gidrosfera va litosfera vujudga kelgan. atmosfera 3 kavatdan tashkil topgan bulib ular: troposfera strotosfera va ionosfera. troposfera er yuziga tegib turuvchi pastki kavat bulib. 16 km balandlikkacha kutariladi va atmosfera massasining 80% ini tashkil kiladi. troposferada moddalarning gorizontal va vertikal xarakatlari xamda ularning aralashishlari tufayli bulutlar yuziga kelib yogingarchilik bulib turadi. troposfera er yuzining nurlanishi xisobiga chikkan issiklik ta'sirida kizib, yukoriga kutarilgan sari undagi xarorat pasaya boradi va yukori chegarada xarorat 50os gacha soviydi. troposfera tarkibi 78,08% azot, 20,95% kislorot, 0,93% organ, 0,03% korbonat angidrid va juda ozgina mikdorda neon, geliy, metan va boshkalardan iborat. troposfera kavati ustida stratosfera joylashgan. strotosferaning yukorigi chegarasi 100 km balandlikkacha chuzilgan bulib …

2 / 5

sferaning yukori kismi er pustlogini, pastki kismi esa er montiyasini xosil kiladi. er pustlogi kuyidagi kavatlardan tashkil topgan: chukma, granit bazalt. gidrosfera. u erning suvli kavati xisoblanib, abadiy muzliklarni, okeanlarni, dengizlarni, kullarni va daryolarni uz ichiga oladi. bizning planetamizni umumiy maydoni 510 mln km kv. bulib, shundan 361 mln km kv. (71%) ni gidrosfera, kolgan kismini esa, ya'ni 149 mln km kv. (24%) ni kuruklik tashkil kiladi. biosfera tushunchasi fanga birinchi marta avstriyalik geolog olim e. zyuss tomonidan tirik organizmlar yashaydigan er kobigini belgilash maksadida kiritilgan. biosfera xakidagi ma'lumotni rus akademigi v. i. vernadskiy yaratgan va rivojlantirgan. biosfera-tirik organizmlar yashaydigan va ularning ta'sirida tinmay uzgaradigan er shari kobigining bir kismidir, erdagi xamma biogeotsenozlarning yigindisi umumiy ekologik sistema-biosferani xosil kiladi. biosferaning elementar (eng kichik) birligi biogeotsenozlar xisoblanadi. v. i. vernadskiy ta'rifi buyicha, »biosfera -bu organizmlar bilan ularni yashash muxit sharoitini uz ichiga oluvchi xayotning tarkalgan joyi». v. i. vernadskiy birinchi bulib …

3 / 5

mi 92% i kuruklikda, fakat 8% igina suvda yashashga moslashgan. demak, kuruklik suvli muxitga karaganda yangi turlarni xosil bulishida kulay sharoit xisoblanadi. atmosfera va tuprokda buladigan jarayonlarda katta rol uynaydigan tirik moddaning kuyidagi bioximiyaviy funktsiyalari ma'lum: gaz almashnuvi, oksidlanish-kaytarilish reaktsiyalari, metall tuzlarni ajratish, organik moddalarni sintezlash va parchalash. atmosferaning shakllanishida gaz almashnuvi juda muxim rol uynagan. chunki atrof-muxit bilan organizmlar urtasida buladigan moddalar almashnuvi kupgina gazli reaktsiyalardan iborat bulib, kislorad, karbonat angidrid, ammiak, metan, suv buglari va boshkalarning yutilishi va ajralishi natijasida yuzaga chikib erkin kislorodning paydo bulishi xamda tuplanishiga olib keladi. erdagi tirik organizmlarning kuyoshdan oladigan energiyasi xisobiga moddalarning 2 ta davriy aylanishi ruy beradi: katta (geologik) va kichik (biologik). geologik davriy aylanish, atmosferada moddalar va suvning davriy aylanishi xisobiga yuzaga keladi. geologik davriy aylanishi asosida tuprok, usimliklar, mikroorganizmlar va xayvonlar urtasida buladigan biologik davriy aylanish sodir buladi. biologik davriy aylanish jarayonida tirik organnizmlar va atrof -muxit urtasida kislorod, …

4 / 5

oplarning yuzaga keladi. edafotip va klimatoplarning uzaro ta'siri xamda birligidan epotip shakllanadi. tuzilishi jixatidan bir xil bulgan joylarni biotoplar deb ataladi. usimlik, xayvon, mikroorganizmlar va ulik tabiatning kismlaridan tashkil topgan mustaxkam sistemaga biogeotsenoz deyiladi. barcha biogeotsenozlar moddalar almashinuvi buyicha bir-biriga uxshash bulib, ularda moddalar aylanishida uch xil organizmlar buladi. i. produtsentlar (xosil kiluvchilar) - usimliklar. ii. konsumentlar (iste'mol kiluvchilar). iii. redutsentlar (tiklovchilar) - usimliklar va xayvonlar tanasidagi organik moddalarni minerall elementlarga parchalovchi organizmlar (bakteriya va zamburuglar). tashki muxitning asosiy omllari (xarorat, bosim, suv, kimyoviy elementlar, yoruglik) mavjud bulgan joyda tirik organizmlar fakat yashabgina kolmasdan balki uzidan keyin avlod xam koldiradi. tirik organizmlar atmosferada 22 km balandlikda, litosferada 4-5 km, ba'zi ma'lumotlarga karaganda 5-7 km gacha va gidrosferada 11 km chukurlikda uchrashi mumkin. kurtaklarda yashil usimliklarning umumiy massasi 97% ni xayvonot olami va mikroorganizmlar massasi esa 3% ni tashkil etadi. biosferaning turgunligi nisbiy bulib, uning turgunligi inson uzgartirish mumkin. sayyoramiz biomassasining …

5 / 5

ayyoramiz axolisining soni 5 mln. eramiz boshlarida 230 mln bulsa, 1985 yilda 5 mln ni tashkil etgan. odamlar sonining bunday tez ortishi biosferaga ta'sir kiluvchi xar xil antropogen omllarning usishiga olib keladi. xozirgi vaktga kelib inson kuruklikning 5% dan foydalanilmokda. yangi erlarning uzlashtirilishi sugoriladigan erlarning kupayishi natijasida ba'zi bir daryo suvlarining mikdori bir necha barobar kamayib ketdi. amudaryo, sirdaryolarni suvi 25-45% ga kamaydi. issikkulning suvi - 3 m ga, orol dengiziniki 7-5 m ga pasaydi. insoniyat xar yili 100 mlrd tonnaga yakin sano'at chikindilarini suvga tashlaydi, 800 mln tonna xar xil metallarni eritadi. 300 mln tonna meneral va 4 mln tonna zaxarli kimyoviy moddalarni dalalarga olib chikib tukadi. 23 mlrd tonna is gazi, 1 mlrd tonna boshka birikmalar bilan atmosferani ifloslantiradi. ba'zi ma'lumotlarga kura 2000 yilga borib bu kursatkich 4-5 martgacha oshishi kerak. adabiyotlar 1. a. t. gafurov. “darvinizm” t. : «ukituvchi», 1992. 2. m. tuxtaev, a. xamidov. “ekologiya asoslari …

Want to read more?

Download all 5 pages for free via Telegram.

Download full file

About "biosfera tushunchasi, uning chegaralari"

biosfera tushunchasi, uning chegaralari reja: 1. geologik kavatlar. 2. biosferaning tirik moddasi. 3. biosfera strukturasi. 4. biosfera va jamiyat. biz yashab turgan sayyoramiz yuzasida bundan 5-5, 5 mlrd yillar oldin uning pustilogi xosil bula boshlagan. keyinchalik eng asosiy geologik kavatlari ya'ni atmosfera, gidrosfera va litosfera vujudga kelgan. atmosfera 3 kavatdan tashkil topgan bulib ular: troposfera strotosfera va ionosfera. troposfera er yuziga tegib turuvchi pastki kavat bulib. 16 km balandlikkacha kutariladi va atmosfera massasining 80% ini tashkil kiladi. troposferada moddalarning gorizontal va vertikal xarakatlari xamda ularning aralashishlari tufayli bulutlar yuziga kelib yogingarchilik bulib turadi. troposfera er yuzining nurlanishi xisobiga chikkan issiklik ta'sirida kiz...

This file contains 5 pages in DOCX format (22.0 KB). To download "biosfera tushunchasi, uning chegaralari", click the Telegram button on the left.

Tags: biosfera tushunchasi, uning che… DOCX 5 pages Free download Telegram