biosfera va uning chegaralari

DOC 46 стр. 1,9 МБ Бесплатная загрузка

46 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 1,9 МБ

Тип файла DOC

Страницы 46

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (8 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 46

o`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi mavzu: biosfera va uning chegaralari. reja: i. kirish. ii. asosiy qism 1. biosfera haqida tushuncha.. 2. biosfera, uning chegaralari. 3. biomassa va uning tarqalishi. iii.xulosa. iv. foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati. 1 kirish. «biosfera» atamasi birinchi bor 1875-yil nemis geologi edu-ard zyuss tomonidan fanga kiritilgan. biosfera deganda yerning hayot qobig'i — tirik organizmlar mavjud muhit tushuniladi. u atmosferaning quyi qismi, gidrosferaning va litosferaning yuqori qismini o'z ichiga olib, yerning boshqa qobiqlaridan o'zining bir qator xususiyatlari bilan ajralib turadi. eng asosiy farqi bu muhitda tirik organizmlarning (o'simliklar, mikroorganizmlar, hayvonot dunyosi) mavjudligi hisoblanadi. ammo biosfera yaxlit qobiqni hosil qilmaydi. biosferaning yuqori chegarasi atmosferaning 25 — 30 km. balandlikda joylashgan ozon qatlami, quyi chagarasi quruqlikda 1 0 — 1 2 km. chuqurlikdan o'tkaziladi. gidrosfera esa butunlay biosfera tarkibiga kiritiladi. organizmlarning asosiy qismi qalinligi bir necha o'nlab metrni tashkil etuvchi atmosfera, litosfera va gidrosfera chegara zonasida joylashgan. biosferadagi …

2 / 46

lga oshgan va shundan keyin birlamchi sodda organizmlar shakllangan deb hisoblanadi. biosferadagi tirik organizmlarning umumiy massasi yerning boshqa qobiqlarining massasiga nisbatan juda kichik bo’lib 2,4 1012tni tashkil etadi. bu ko'rsatkich gidrosferaning massasiga nisbatan taxminan 600 ming barobar, litosferaning massasiga nisbatan 1,5 mln barobar kam. lekin shunga qaramay tirik organizmlarning geografik qobiqqa ko'rsatayotgan ta'siri benixoya katta. birinchi 2 navbatda bu ta'sir geografik qobiqning biz ko'rsatayotgan bir qator xususiyatlarini shakllanishida o'z aksini topgan. ayniqsa yashil o'simliklarninng fotosintez jarayonida atmosferadagi karbonat angidrid, suv va tuproqdagi eritmalar hisobiga organik birikmalarni vujudga keltirishi muhim ahamiyatga ega. bu jarayon katta miqdordagi quyosh energiyasini geografik qobiqda to'planishi bilan bog'liq. keyinchalik bu energiya yonish, chirish jarayonida arof-muhitga chiqadi yoki boshqa organizmlarga ozuqa zanjiri orqali uzatiladi. biosferada energiya manbai sifatida har xil kimyoviy reaksiyalar ham xizmat qilishi mumkin, shuni hisobiga bakteriyalar organik mahsulotni vujudga keltiradi. atrof-muhitning sharoitiga moslashishi, organizmlarni tabiiy raqobat natijasida tanlanishi tirik organizmlarning evolutsiyasini ta'minladi. birlamchi tirik …

3 / 46

hisobiga kimyoviy birikmalarni vujudga keltiradi, bu birikmalar parchalanganda kimyoviy ish bajarishga qodir energiya ajralib chiqadi. kimyoviy nuqtai nazardan tirik organizmlar materiyaning faol shakllaridan biri bo'lib, uninig kimyoviy energiyasi energiyani boshqa masalan, mexanik, issiqlik va h.k. shakllariga aylanishi mumkin. jonsiz modda — tirik organizmlar tarkibiga kirmagan minerallardan yoki kimyoviy elementlardan iborat bo'lib, uning tarixiy davr mobaynida ajratgan energiyasi (radioaktivli, kimyoviy) unchalik ko'p emas. biosferadagi tirik va jonsiz organizmlar hayotiy jarayonlar ta'sirida bir-biri bilan chambarchas bog'langan. 3 yerda hayotni keng tarqalishida tirik organizmlarning har xil sharoitga moslashish qobiliyati muhim ahamiyatga ega. misol tariqasida ba'zi bir mikroorganizmlar harorati +180° dan —253°ga bo'lgan muhitda yashashi mumkinligini ko'rsatishimiz mumkin. ulardan ba'zi birlari 3000—8000 atmosfera bosimiga chidashi mumkin. hayot shakllari ham xilma-xildir. yer yuzida 500 mingga yaqin o'simlik va 1,5 mln.ga yaqin hayvonot turlarni uchratishimiz mumkin, dunyodagi hamma minerallarning soni esa 4 mingdan biroz ko'proq xolos. biosfera evolutsiyasi biosferaning evolutsiyasini 3 ta asosiy bosqichga ajratish mumkin: …

4 / 46

yatlar asosida kechadi. shuning uchun ham bu ikkita davr biogen davri deb ataladi. bu davrda hayot paydo bo’ladi va rivojlanadi. uchinchi davr kishilik jamiyatining paydo bo’lishi bilan bog’lihq. biogenez boshichi. yerda biosfera birinchi tirik organizmlar bilan birga paydo bo’lgan. birinchi paydo bo’lgan organizmlar bir hujayrali geterotrof, anaeroblar edi. ular taxminan 3 mlrd yil avval paydo bo’lgan, energiyani bajarish jarayonlaridan olgan. ular abiogen hosil bo’lgan tayyor organik moddalar bilan oziqlanib biomassani to’plab borgan. 4 keyinchalik tabiiy tanlanish natijasida anorganik moddalardan organik moddalarni mustaqil sintezlab oladigan avtotrof organizmlar kelib chiqqan. birinchi bo’lib xemosintezlovchi bakteriyalar fotosintezlovchi va ko’k yashil suvo’tlari paydo bo’lgan. ular kislorodni ajratib turganliklari sababli atmosferada karbonat angidrid kamayib kislorod ko’payib borgan. atmosferaning yuqori qatlamida kislorod ozon ekranini hosil qilgan. ozon ekrani esa yer yuzidagi tirik organizmlarni quyoshning ultrabinfsha nurlaridan va kosmik nurlardan himoya qilgan. bunday sharoitda dengiz yuzasida tirik organizmlar yanada ko’paya borgan. atmosferada erkin kislorodning mavjudligi yer yuzasida aerob …

5 / 46

oogenez boshichi. kishilik jamiyatining paydo bo’lishi bilan biosferaning noogenez davri boshlanadi. bu davrda biosferaning evolutsiyasi insonning ongli mehnat faoliyati ta’sirida davom etadi. noosfera tushunchasi 1924 yilda fransuz olimi e. lerua tomonidan kiritilgan yunoncha "noos"-ahl, "sfera"-shar so’zlaridan olingan. v.i.vernadskiyning ta’biriga ko’ra noosfera inson mehnati va ilmiy faoliyati ta’sirida o’zgargan biosferadir. odamning paydo bo’lishi biosferaning o’zgarishiga kuchli ta’sir etgan. fanning, texnikaning va sanoatning juda tez rivojlanishi elementlarning biogen migratsiyasini tezlashtirib yubordi. inson o’z faoliyatining dastlabki bosqichlaridan boshlaboq o’simliklar, hayvonlar ayrim turlarining yo’qolib ketishiga sabab bo’lgan. tosh asrida yashagan odamlar 5 mamontlar kabi yirik sut emizuvchilarning yo’qolib ketishiga sabab bo’lgan inson ham biosferaning bir qismi bo’lib, u o’ziga kerak bo’lgan narsalarning xilma-xilini biosferadan oladi. biosferaga esa faqat sanoat chiqindilarini ajratib chiqaradi. keyingi vaqtlarda inson faoliyati natijasida tabiiy resurslar toboro kamayib ketmoqda. ko’plab o’simlik va hayvonlar turlari yo’qolib bormoqda. muhit sanoat, turmush chiqindilari zaharli kimyoviy moddalar tomonidan ifloslantirilmoqda va zaharlanmoqda. tabiiy ekosistemalar, ko’llar, o’rmonlar …

6 / 46

mga qo’l qo’ydilar. biroq atmosferaning ifloslanishi yildan yilga davom etib kelmoqda. atmosferaning ifloslanishi sanoat korxonalarining chiqindilari, tranport vositalari ajratib chiqaradigan birikmalar, ayniqsa, h2s, uglerod va og’ir metallardan qo’rg’oshin, mis, kadmiy, nikel va boshqa metallar zarrachalari hisobiga tobora ortib bormoqda. atmosferaga har yili 100 mln lab tonna ifloslanuvchi moddalar ajratiladi. tojikistoning tursunzoda shahri atrofida qurilgan aluminiy zavodi chiqindilari surxondaryo viloyatidagi mashhur anorzorlar hosilining keskin kamayishiga, mevalarning maydalanib ketishiga, hayvonlar va odamlar orasida kasalliklarning ko’payishiga olib keldi. sug’orish va sanoat korxonalari uchun suvdan isrofgarchilik bilan foydalanish kichik daryolarning qurib qolishiga yirik daryolar suvining keskin kamayib ketishiga olib kelmoqda. bunday ayanchli hodisalarning tipik misoli orol dengizi muammosidir. mineral o’g'itlarning chorvachilik chiqindilari va kanalizatsiyaning suv havzalariga qo’shilishi, suvda azot va fosforning ortib ketishiga, suv o’tlarining ko’payib ke- 6 tishiga olib kelmoqda. kislorod zahirasi kamayishi natijasida suvdagi hayvonlar, ayniqsa, baliqlar qirilib ketmoqda. keyingi vaqtlarda o’rmonlarning ko’proq kesilishi, yong’inlar natijasida ularning qisqarishi, iqlimning keskin o’zgarishiga, suvdagi …

7 / 46

an turli fizik kimyoviy jarayonlarga sarf qilinadi, ya'ni: havo va suv to'lqinlari, tog'-toshlarning 7 yemirilishi, bug'lanishi, tirik moddalarning hosil bo'lishi va taqsimlanishi, minerallarning erishi, gazlarning yutilishi va ajralishi kabi holatlarga sarflanadi. biosferada turli mikroorganizmlar faoliyati natijasida oksidlanish va tiklanish kabi kimyoviy jarayonlar bo'ladi. v.r. vilyams fikricha, quyosh energiyasi yer yuzida ikki xil moddalar almashinuvini ta'minlaydi. 1. biologik (kichik doirada) aylanish. 2. geologik (katta doirada) aylanish. har yili quyoshdan 21*1020 kj yorug'lik energiyasi yerga keladi. shu energiyaning 50%i bug'lanishga sarf qilinadi. biosferada suvning aylanishi – yer yuzi va suv havzalaridan suvning bug'lanishi va namlik sifatida qaytib yerga tushishi geologik (katta) aylanishdir. biosferada tirik moddalarning yuzaga kelishi bilan atmosfera, suv va mineral moddalarning aylanishi hosil bo'ladi, ya'ni abiotik va geologik asosda organik moddalar almashinishi yoki kichik biologik aylanish paydo bo'lgan. biosferada geologik moddalar aylanishiga 50%ga yaqin, biologikka esa 0,1- 0,2 % quyosh energiyasi sarflanadi. biologik aylanishga juda kam energiya ketsa ham biosferadagi …

8 / 46

s tezlik bilan migrasiya qiladi. 8 jumladan, atmosferadagi jami o2 tirik organizmlar tanasidan 2 ming yilda o'tsa, co2 – 300 yilda o'tadi. boshqa elementlar esa tezroq o'tadi. suvning tabiatda aylanishi. suv biosferaning barcha tarkibiy qismlarida uchraydi. u suv havzalaridan tashqari tuproqda, havoda va boshqa tirik organizmlarning 80-90% biomassasini tashkil etadi. suvni tabiatda aylanishi kuyidagicha boradi. suv yer yuziga atmosfera yog'inlari tarzida tushib, atmosferaga asosan o'simliklarning suv bug'latishi va dengizlar yuzasining bug'lanishi hisobiga qaytadi. uglerodning aylanishi. biosferaning eng muhim jarayonlari uglerod elementining aylanishi bilan bog'liq. biosferadagi murakkab birikmalar tarkibidagi uglerod yetakchi rol o'ynab, uning birikmalari doimo sintezlanib, parchalanib turadi. bunda uglerodning bir qismi aylanishdan chiqib ham ketadi. inson har yili qazilma holidagi uglerodning 5,6x109 t sidan har xil maqsadlarda foydalanadi. azotning aylanishi. atmosferadagi erkin holatdagi azot miqdori 70% dan ortiq bo'lsa ham undan foydalanish uchun birikma holiga o'tkazilishi kerak. azotning tabiiy birikishi momoqaldiroq, chaqmoq chaqishi, ionlanish jarayonlari, meteoritlarning kuyib ketishi kabilarni …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 46 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "biosfera va uning chegaralari"

o`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi mavzu: biosfera va uning chegaralari. reja: i. kirish. ii. asosiy qism 1. biosfera haqida tushuncha.. 2. biosfera, uning chegaralari. 3. biomassa va uning tarqalishi. iii.xulosa. iv. foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati. 1 kirish. «biosfera» atamasi birinchi bor 1875-yil nemis geologi edu-ard zyuss tomonidan fanga kiritilgan. biosfera deganda yerning hayot qobig'i — tirik organizmlar mavjud muhit tushuniladi. u atmosferaning quyi qismi, gidrosferaning va litosferaning yuqori qismini o'z ichiga olib, yerning boshqa qobiqlaridan o'zining bir qator xususiyatlari bilan ajralib turadi. eng asosiy farqi bu muhitda tirik organizmlarning (o'simliklar, mikroorganizmlar, hayvonot dunyosi) mavjudligi hisoblanadi. ammo biosfera yaxlit qobiqn...

Этот файл содержит 46 стр. в формате DOC (1,9 МБ). Чтобы скачать "biosfera va uning chegaralari", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: biosfera va uning chegaralari DOC 46 стр. Бесплатная загрузка Telegram