biosfera haqida tushuncha

DOC 11 pages 86.0 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 86.0 KB

File type DOC

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

mavzu: inson va biosfera reja: 1.biosfera haqida tushuncha. biosfera haqida v.i.vernadskiy ta’limoti 2.biosfera evolyusiyasi haqida 3. biosferani tarkibi, chegarasi. biosferani geografik qobig’i litosfera, gidrosfera va atmosfera qatlamlari 4.biosferada moddalarning aylanishi 5. noosfera haqida tushuncha. inson va biosfera 1.biosfera haqida tushuncha. biosfera haqida v.i.vernadskiy ta’limoti biosfera (yunoncha "bios" - hayot, "sfera" - shar so’zlaridan olingan) – yer atmosferasining quyi qismidan, gidrosferadan va litosferaning yuqori qismidan tashkil topgan bo’lib, unda tirik organizmlar yashaydi. «hayot qobig’i»ning sinonimi; tirik moddalarning qatlami; yer usti va suv sirti biosenozlarining to’plami; yerning eng yirik (global) ekosistemasi. biosfera termini 1875 yili e.zyuss tomonidan fanga kiritilgan. biosferada barcha tirik organizmlar termodinamik muvozanatda bo’ladi. biosfera o’zining tarkibidagi deyarli barcha tirik moddalarning massasini o’zida mujassamlashtirgan. biosferaning tarkibi va energetikasi undagi tirik organizmlarning faoliyati bilan bog’liq. biosferani "hayot sohasi", yerning sirtqi qobig’i to’g’risidagi dastlabki fikrni lamark bildirgan. "biosfera" terminini esa fanga avstraliyalik geolog e.zyuss (1875) kiritgan. biosfera to’g’risidagi to’lato’kis ta’limotni rus olimi …

2 / 11

an. u mineralogiya, geokimyo, biogeokimyo, radiogeologiya fanlarini yaxshi bilgan. v.i.vernadskiy ijodining cho’qqisi bo’lib, 1926 yilda «yerning biosfera ta’limoti»ni yaratilishi hisoblanadi. shu yili uning sankt - peterburgda, 3 yildan keyin parijda, keyinroq berlinda «biosfera v kosmose», «oblast jizni» kabi ocherklari bitta umumiy nom bilan «biosfera» nomi bilan bosilib chiqadi. bu ocherklar o’zining dolzarbligini hali ham yo’qotmagan. yerning tirik organizmlar va biogen cho’kindi tog’ jinslari tarqalgan qismini rus olimi akademik v.i.vernadskiy – biosfera deb atagan. bunda u uchta asosiy komponentlarni ajratadi: tirik organizmlar. mineral modlalar - biogen moldalarning aylanma harakatida ishtirok etuvchilar; tirik modlalarning hayot faoliyati mahsulotlari - ular vaqtincha biogen aylanmada ishtirok etmaydigan. vernadskiy ta’limotiga asosan - biosferada tirik modda va yashash muhiti bir - biriga bog’liq bo’lib, bir – biriga ta’sir qilib, bir butun dinamik tizimni hosil qiladi. biosfera sayyoramizdagi «hayot qobig’i» hisoblanib, tirik organizmlarning o’zaro chambarchas aloqa, munosabatlaridan iborat murakkab ekotizimlar majmuini tashkil qiladi, v.i. vernadskiy tushunchasiga ko’ra, biosferaga …

3 / 11

da hosil bo’ladi. nafas olish jarayonida kislorod sarflanib, karbonat angidrid hosil bo’ladi va u yana atmosferaga chiqariladi. 2. konsentrasiyalash funksiyasi. tirik organizmlar tomonidan atrof-muhitga tarqalgan kimyoviy elementlarning to’planishidir. masalan: o’simliklar fotosintez jarayonida kimyoviy elementlarni tuproqdan (kaliy, fosfor, azot, vodorod va boshqalarni) havodan uglerod olib, hujayrada organik moddalar hosil qiladi. jamg’arish funksiyalari tufayli tirik organizmlar ko’p miqdorda cho’kma jinslarni, masalan: bo’r, ohak jinslarini hosil qiladi. 3. oksidlanish – qaytarilish funksiyasi. o’zgaruvchan valentlikka ega bo’lgan kimyoviy elementlarning temir, oltingugurt, marganes, azot va boshqalarni aylanishini ta’minlaydi. masalan: tuproqdagi ximosintezlovchi bakteriyalar ana shu jarayonlarni amalga oshiradi. shuning natijasida h2s temir rudasining ba’zi turlari har xil azot oksidlari hosil qiladi. 4. biokimyoviy funksiyalari - tirik organizmlarning hayot faoliyati davomida va ularning o’limidan keyin biokimyoviy jarayonlarni ta’minlaydi. bu funksiya natijasida organizmlarning oziqlanishi, nafas olishi, ko’payishi, o’lgan organizmlarning parchalanishi, chirishi kabi jarayonlar bo’lib turadi. 2.biosfera evolyusiyasi haqida biosferaning evolyusiyasini 3 ta asosiy bosqichga ajratish mumkin. 1. biotik …

4 / 11

o’zgarishlari. 2. biologik evolyusiya natijasida tirik organizmlar turlarining soni va miqdorining o’zgarishi o’sha asosiy omillar hisoblanadi. hozirgi bosqichda esa biosferaning evolyusiyasiga uchinchi omil, inson faoliyati katta ta’sir ko’rsatmoqda. biosferaning birinchi va ikkinchi bosqichlari evolyusiyasi faqat biologik qonuniyatlar asosida kechadi, shuning uchun ham bu ikkala davr biogenez davri deb ataladi. bu davrda hayot paydo bo’ldi va rivojlandi. uchinchi davr kishilik jamiyatining paydo bo’lishi bilan bog’liq. biogenez bosqichi. yerda biosfera birinchi tirik organizmlar bilan bir vaqtda paydo bo’ldi. shu vaqdan boshlab tirik organizmlar evolyusiyasi bilan birga biosfera ham o’zgara boradi. birinchi paydo bo’lgan tirik organizmlar bir hujayrali geterotrof, anaeroblar edi. ular taxminan 3 milliard yil avval paydo bo’lgan, energiyani bijg’ish jarayonlaridan olgan. ular abiogen usulda hosil bo’lgan tayyor organik moddalar bilan oziqlanib biomassani to’plab borgan. endigina paydo bo’lgan biosferada organik moddalar etishmas, birlamchi organizmlar tez kupaya olmas edi. tabiiy tanlash natijasida anorganik moddalardan organik moddalarni mustaqil sintezlay oladigan avtotrof organizmlar kelib chiqqan. …

5 / 11

ozon ekrani tirik organizmlarning suvdan quruqlikka chiqib tarqalishiga imkon yaratgan. birinchi ko’p xujayralilar atmosferada kislorodning konsentrasiyasi taxminan 3 foizga etganda, kembriy davrining boshida 500 million yillar avval kelib chiqqan, deb taxmin qilinadi. dengizda yashovchi fotosintezlovchi organizmlar keragidan ortiqcha kislorod hosil qilgan. bu esa aerob yo’l bilan nafas oluvchi organizmlar sonining ko’payishiga olib kelgan. aerob nafas olish jarayonida moddalar parchalanishi tufayli ko’p energiya ajralgan. ko’p energiyaga ega organizmlarda morfologik va funksional tuzilish tobora murakkablashib borgan. ular qisqa vaqtning ichida har xil yashash muhitlariga o’tib keng tarqalgan. paleozoy erasida haet faqat suvdagina keng tarkalib qolmay, balki quruqlikka ham chiqqan. yashil o’simliklarning keng rivoj-lanishi atmosferaning kislorod bilan yanada boyitdi, bu esa organizmlar tuzilishini yanada takomillashishiga imkon yaratdi. paleozoyning o’rtalarida kislorodning hosil bo’lishi va sarflanishi o’rtasida muvozanat paydo bo’ldi, atmosferada kislorod miqdori taxminan 20 foizgacha yetdi va bu muvozanat hozirgacha saqdanib kelmoqda. noogenez bosqichi. insoniyat jamiyatining paydo bo’lishi bilan biosferaning noogenez davri boshlanadi. bu …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "biosfera haqida tushuncha"

mavzu: inson va biosfera reja: 1.biosfera haqida tushuncha. biosfera haqida v.i.vernadskiy ta’limoti 2.biosfera evolyusiyasi haqida 3. biosferani tarkibi, chegarasi. biosferani geografik qobig’i litosfera, gidrosfera va atmosfera qatlamlari 4.biosferada moddalarning aylanishi 5. noosfera haqida tushuncha. inson va biosfera 1.biosfera haqida tushuncha. biosfera haqida v.i.vernadskiy ta’limoti biosfera (yunoncha "bios" - hayot, "sfera" - shar so’zlaridan olingan) – yer atmosferasining quyi qismidan, gidrosferadan va litosferaning yuqori qismidan tashkil topgan bo’lib, unda tirik organizmlar yashaydi. «hayot qobig’i»ning sinonimi; tirik moddalarning qatlami; yer usti va suv sirti biosenozlarining to’plami; yerning eng yirik (global) ekosistemasi. biosfera termini 1875 yili e.zyuss tomonidan f...

This file contains 11 pages in DOC format (86.0 KB). To download "biosfera haqida tushuncha", click the Telegram button on the left.

Tags: biosfera haqida tushuncha DOC 11 pages Free download Telegram