quyosh sistemasining tuzilishi

PPT 14 стр. 1,7 МБ Бесплатная загрузка

14 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 1,7 МБ

Тип файла PPT

Страницы 14

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 14

1- §. quyosh sistemasining tuzilishi 1- §. quyosh sistemasining tuzilishi. quyosh sistemasining a'zolari va o'lchamlari 1. quyosh sistemasining tuzilishi to'g'risidagi tasavvurlarning rivojlanishi. olamning qanday tuzilganligi haqidagi tasavvurlarning rivojlanish tarixi juda qadimdan boshlangan. qadimda ajdodlarimiz tabiat va uning hodisalarini tushuntirishga ojizlik qilib, olam jismlarining harakatlarini boshqaruvchi g'ayritabiiy kuch bor deb ishonar edilar. olam ham aynan shu kuch tomonidan yaratilgan degan fikrda edilar. qadimda ko'p yillar davomida quyoshni va oyni xudo deb qarab, ularga sig'inar edilar. xususan, quyoshga misrda ra xudosi deb, yunonlar esa gelios xudosi deb unga sajda qilardilar. olam tuzulishi haqidagi dastlabki tasawurlar juda sodda bo'lib, ularda yer va osmon bir-biriga qarama-qarshi qo'yilar edi. odamlar yerni tekislik ko'rinishida, osmonni esa yulduzlar «mixlangan» gumbaz sifatida tasawur qilar edilar. miloddan oldingi iv asrda mashhur yunon faylasufi aristotel tomonidan yerning shar shaklida ekanligi isbotlangach, kishilar ongida koinotning markazida qattiq yer shari joylashib, uning atrofida yulduzlari bilan qattiq osmon joylashadi va aylanadi degan tasawurlar …

2 / 14

ya bilan almash-tirish ehtiyoji tug'ildi. 21—rasm. ptolemeyning geosentrik sistemasi. 2. olam tuzilishining geliotsentrik nazariyasi. xvi asrda mashhur polyak astronomi nikolay kopernik (1473-1543) tomonidan ko'p yillik astronomik kuzatishlar asosida olam tuzilishining geliotsentrik naza-riyasi yaratildi. bu nazariyaga ko'ra, olamning markazida quyosh turib, bar-cha planetalar, jumladan, yer, uning atroflda tartib bilan aylanadi (22- rasm). yulduzlar esa ptolemey nazariyasidagi kabi eng oxirgi sferada joylashib, quyoshning atroflda bir-biriga nisbatan qo'z-g'almagan holda aylanadi. kopernik birinchi bo'lib, planetalarning yulduzlar fonidagi sirtmoqsimon harakatlanishlarining sababi, yerning quyosh atroflda boshqa barcha planetalar qatori, aylanishidan ekanligini ko'rsatib berdi (23- rasm). kopernikning olamning tuzilishi haqi-dagi bu nazariyasi geliotsentrik nazariya deb nom oldi. olam tuzilishining geliotsentrik nazariyasi mashhur italiyalik olim, faylasuf jordano bruno (1548-1600) tomonidan rivojlan-tirildi. xususan, u o'z nazariyasida, olam qo'zg'almas yulduzlar 22—rasm. olam tuzilishining geliosentrik sistemesi (markazida—quyosh). sferasi bilan chegaralanmaganligini, yulduzlar quyoshdan turli masofalarda yotuvchi unga o'xshagan obyektlar ekanligini, ularning atroflarida ham quyosh atrofidagi kabi o'z planetalari bo'lishi mumkinligini uqtirdi. keyingi …

3 / 14

-g'ij yulduzlardan tashkil topganligini kashf etdi. 23—rasm. planetalarning ko’rinma sirtmoqsimon harakatlarini tushuntirish. bu kuzatishlar oqibatida, u qarorgohimiz yer, quyosh atrofida aylanuvchi oddiy bir planeta ekanligini aniqladi va kopernikka qadar hukm surgan «yer koinot-ning markazida turadi» degan no-to'g'ri tasawurga barham berdi. olam tuzilishi haqidagi tasavvurlarning shakllanishida vatan-doshimiz buyuk alloma abu rayhon beruniyning (973—1048) katta xizmati bor. u uzoq yillik astronomik kuzatishlariga tayanib, planetalardan merkuriy va venera quyoshdan uzoq keta olmas-ligini (yoy o'lchovi bilan hisoblanganda) aniqladi va shu asosda, bu ikki planeta t quyosh ning atrofida aylansa kerak degan to'g'ri xulosaga keldi (24- rasm). aslida beruniy geotsentrik sistemaning tarafdori bo'lib qolgan bo'lsa-da, uning ichki planetalar (merkuriy va venera)ga tegishli bu xulosasi, xi asrda olam tuzilishining geliotsentrik sistemasi uchun qo'yilgan ilk olg'a qadam edi. 24—rasm. beruniyning olam tuzilishi haqidagi qarashlari. unga ko’ra quyosh o’z atrofida aylanayotgan yo’ldoshlari—merkuriy va venera bilan birga yer atrofida aylanadi. quyosh sistemasiga kiruvchi jismlar bilan biz, dastlab «tabiat-shunoslik» darslarida …

4 / 14

da yetib kelgani holda, pluton-gacfca 5,5 soatdan ko'proq vaqt «yuradi». 25—rasm. yer massasining quyosh massasi bilan solishtirish. quyosh sistemasida, yirik planetalar bilan birga minglab mayda planetalar (kattaliklari bir necha yuz metrdan bir necha yuz kilometrgacha keladigan) ham aylanib, ularning aksariyatining orbitalari mars bilan yupiterning oralig'ida yotadi. shuningdek, quyosh sistemasida juda cho'zinchoq elliptik orbitalar bo'ylab harakatlanadigan va qattiq yadrosi gaz qobig'i bilan o'ralib, quyosh yaqinida «dum» hosil qilib o'tadigan kometalar deb ataluvchi jismlar ham mavjud. bulardan tashqari, quyosh sistemasi chegarasida, quyosh atrofida son-sanoqsiz, o'lchamlari qum zarralari kattaligidagi jismlar ham elliptik orbitalar bilan aylanadi. ular meteor jismlar deyiladi. quyosh sistemasida harakatlanuvchi yirik planetalar har qancha katta bo'lishlariga qaramay, quyosh bilan solishtirganda, unga nisbatan juda kichik osmon jismlari hisoblanadi. planetalar va bar-cha mayda jismlarning massasi birgalikda quyosh sistemasi jismlari umumiy massasining 0,1 protsentini, quyoshning massasi esa taxminan 99,9 protsentni tashkil etadi (26- rasm). shuning uchun ham quyosh o'z sistemasiga kiruvchi barcha jismlarning harakatlarini …

5 / 14

Хотите читать дальше?

Скачайте все 14 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "quyosh sistemasining tuzilishi"

1- §. quyosh sistemasining tuzilishi 1- §. quyosh sistemasining tuzilishi. quyosh sistemasining a'zolari va o'lchamlari 1. quyosh sistemasining tuzilishi to'g'risidagi tasavvurlarning rivojlanishi. olamning qanday tuzilganligi haqidagi tasavvurlarning rivojlanish tarixi juda qadimdan boshlangan. qadimda ajdodlarimiz tabiat va uning hodisalarini tushuntirishga ojizlik qilib, olam jismlarining harakatlarini boshqaruvchi g'ayritabiiy kuch bor deb ishonar edilar. olam ham aynan shu kuch tomonidan yaratilgan degan fikrda edilar. qadimda ko'p yillar davomida quyoshni va oyni xudo deb qarab, ularga sig'inar edilar. xususan, quyoshga misrda ra xudosi deb, yunonlar esa gelios xudosi deb unga sajda qilardilar. olam tuzulishi haqidagi dastlabki tasawurlar juda sodda bo'lib, ularda yer va osmon bir-bi...

Этот файл содержит 14 стр. в формате PPT (1,7 МБ). Чтобы скачать "quyosh sistemasining tuzilishi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: quyosh sistemasining tuzilishi PPT 14 стр. Бесплатная загрузка Telegram