o'zbek tilshunosligida qolib va hosila

PDF 35 pages 323.5 KB Free download

35 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 323.5 KB

File type PDF

Pages 35

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 35

oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirlig urganch innovatsion universiteti filologiya va tillarni o‘qitish: o‘zbek tili (sirtqi) ta’lim yo‘nalishi 23/02-guruhi talabasi nazarova iroda “hozirgi o‘zbek adabiy tili” fanidan kurs ishi mavzu: o’zbek tilshunosligida qolib va hosila munosabati talqini. topshirdi: nazarova iroda qabul qildi: gulumov maqsud urganch-2025 mundarija kirish ................................................................................................................ 3–5 i bob. o‘zbek tilida qolib va hosila haqidagi nazariy talimotlar………………………………………………………………….7-8 1.1. qolib va hosila tushunchasining nazariy asoslari .................................... 8-9 1.2. qolib va hosila munosabatining tarixiy tadqiqi .................................... 10-11 1.3. qolib va hosila o‘rtasidagi morfologik hamda sintaktik bog‘lanishlar .............................................................................................................................12-13 ii bob. qolib va hosila munosabatining struktur-semantik tahlili …………………………………………………….14-20 2.1. qoliblarning struktur xususiyatlari ....................................................... 15-16 2.2. hosilaning semantik o‘zgarishlari va ma’no kengayishi ....................... 17-18 2.3. qolib va hosila o‘rtasidagi paradigmatik va sintagmatik munosabatlar ............................................................................................................................ 19-20 iii bob. o‘zbek tilida qolib va hosila munosabatining nutqiy ko‘rinishlari va o‘qitilish tajribalari ……….….21-28 3.1. hozirgi o‘zbek adabiy tilida qolib va hosila munosabatining nutqiy voqealanishi ………………………………………………………………….. …

2 / 35

ir tilda mavjud bo‘lgan grammatik, leksik va semantik tizim o‘zaro uzviy bog‘langan bo‘lib, ularning har biri til birliklarining shakllanishida va nutqda qo‘llanishida muhim o‘rin tutadi. shu jihatdan qolib va hosila munosabati til tizimini, ayniqsa, so‘z va gaplarning hosil bo‘lish jarayonini chuqurroq anglashda muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi. o‘zbek tilida qolib va hosila masalasi mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida tilshunosligimizda keyingi yillarda yanada dolzarb mavzulardan biri sifatida qaralmoqda. chunki qolib (model) va hosila (derivativ) o‘rtasidagi aloqadorlik tildagi shakl va mazmun birligini, ularning tizimliligi hamda ishlab chiqish mexanizmini yoritishga yordam beradi. qolib tushunchasi orqali tilning ichki qonuniyatlari, sintaktik va morfologik tuzilmalarning umumiy asoslari ochib beriladi. hosila esa ana shu qolib asosida yuzaga kelgan, ma’lum nutqiy yoki grammatik vazifani bajaruvchi birlik sifatida o‘rganiladi. mavzuning dolzarbligi shundaki, bugungi o‘zbek tilshunosligida qolib va hosila o‘rtasidagi munosabatni aniqlash, ularning strukturgrammatik hamda semantik xususiyatlarini tadqiq etish, bu jarayonni nutqiy voqealanish bilan bog‘lash masalalari to‘liq hal etilgan …

3 / 35

dir. 2 1. qolib va hosila tushunchalarining nazariy asoslarini aniqlash; 2. o‘zbek tilshunosligida qolib va hosila masalasining o‘rganilish tarixini ko‘rsatish; 3. qolib va hosila o‘rtasidagi morfologik va sintaktik bog‘lanishlarni tahlil qilish; 4. qolib va hosilalarning struktur-semantik xususiyatlarini aniqlash; 5. qolib va hosila munosabatining nutqiy ko‘rinishlarini o‘rganish; 6. mazkur mavzuning o‘qitilish tajribalari asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqish. tadqiqot obyekti — o‘zbek tilidagi qolib va hosila birliklari, ularning morfologik, sintaktik va semantik jihatdan voqealanish jarayoni. tadqiqot predmeti — qolib va hosila o‘rtasidagi grammatik, struktur va semantik munosabat. tadqiqotning nazariy asoslari o‘zbek tilshunoslari — a. g‘ulomov, m. asqarova, g‘. abdurahmonov, sh. rahmatullayev, n. mahmudov, a. nurmonov, d. jo‘rayeva, r. qo‘ng‘urov va boshqa olimlarning sintaksis, morfologiya hamda so‘z yasalishiga oid ilmiy ishlari asosida shakllantirildi. tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, mazkur kurs ishining natijalari oliy ta’lim muassasalarida “hozirgi o‘zbek adabiy tili”, “so‘z yasalishi”, “sintaksis” kabi fanlarni o‘qitishda, shuningdek, amaliy mashg‘ulotlar va metodik qo‘llanmalar tayyorlashda foydalanish imkonini …

4 / 35

gi muayyan struktur- grammatik tuzilma — ya’ni so‘z, so‘z birikmasi yoki gap hosil bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan umumiy sxema tushuniladi. “hosila” esa ana shu qolip asosida yaratilgan konkret birlikni anglatadi. o‘zbek tilshunosligida qolib tushunchasi, avvalo, so‘z yasalish va sintaktik birliklarning struktur asosini ifodalashda qo‘llaniladi. masalan, so‘z yasalish qolipi so‘z yasovchi morfemalarning o‘zaro bog‘lanish shaklini ko‘rsatsa, gap qolipi esa so‘zlarning grammatik aloqasi va tartibini belgilaydi. shu tarzda hosila birliklar — yangi so‘zlar, iboralar yoki gaplar — ana shu qolip asosida vujudga keladi. qoliblar tildagi umumiylikni, hosilalar esa individuallikni ifodalaydi. qoliblar til tizimining imkoniyat darajasidagi unsurlari bo‘lsa, hosilalar uning real nutqiy voqealanishidir. tilshunoslikda bu hodisa “qolip–hosila” yoki “model–variant” munosabati sifatida o‘rganiladi. bunda qolib — tilning normativ, sistemaviy tomonini, hosila esa uning funksional, kommunikativ tomonini ifodalaydi. tilshunos olima m. asqarova fikricha, qoliblar til tizimining “ichki mexanizmini” tashkil etib, ularning o‘zgarish jarayoni tilning rivojlanish dinamikasini belgilaydi. a. g‘ulomov esa hosila birliklarni “qolip asosidagi ijodiy …

5 / 35

urahmonov, sh. rahmatullayev, a. nurmonov, n. mahmudov, r. qo‘ng‘urov, d. jo‘rayeva kabi olimlar o‘z ishlarida qolip va hosila o‘rtasidagi munosabatni morfologik va sintaktik nuqtayi nazardan tahlil qilganlar. masalan, sh. rahmatullayev “o‘zbek tili sintaksisi” asarida sodda gaplarning qolip asosida vujudga kelishini, har bir qolip o‘zining grammatik modeliga ega ekanini ta’kidlaydi. g‘. abdurahmonov esa so‘z yasash jarayonida qoliplarning universal va milliy xususiyatlarini farqlaydi. keyingi yillarda qolib va hosila masalasi nafaqat sintaksis, balki kognitiv tilshunoslik, kompyuter lingvistika va til modeli nazariyalari doirasida ham o‘rganila boshladi. bu jarayon o‘zbek tilining tizimli, mantiqiy va kompyuterda modellashtiriladigan tabiati bilan bog‘liqdir. 1.3. qolib va hosila o‘rtasidagi morfologik va sintaktik bog‘lanishlar qolib va hosila o‘rtasidagi munosabat, avvalo, morfologik va sintaktik sathlarda namoyon bo‘ladi. morfologik qoliblar — bu so‘z yasalish jarayonida qatnashuvchi morfemalarning bog‘lanish sxemalaridir. masalan: [ot + -chi] → otchi, [fe’l + -uvchi] → yozuvchi, [ot + -lik] → do‘stlik kabi qoliplar orqali yangi hosilalar yuzaga keladi. bu …

Want to read more?

Download all 35 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbek tilshunosligida qolib va hosila"

oʻzbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirlig urganch innovatsion universiteti filologiya va tillarni o‘qitish: o‘zbek tili (sirtqi) ta’lim yo‘nalishi 23/02-guruhi talabasi nazarova iroda “hozirgi o‘zbek adabiy tili” fanidan kurs ishi mavzu: o’zbek tilshunosligida qolib va hosila munosabati talqini. topshirdi: nazarova iroda qabul qildi: gulumov maqsud urganch-2025 mundarija kirish ................................................................................................................ 3–5 i bob. o‘zbek tilida qolib va hosila haqidagi nazariy talimotlar………………………………………………………………….7-8 1.1. qolib va hosila tushunchasining nazariy asoslari .................................... 8-9 1.2. qolib va hosila munosabatining tarixiy tadqiqi .....................................

This file contains 35 pages in PDF format (323.5 KB). To download "o'zbek tilshunosligida qolib va hosila", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbek tilshunosligida qolib va… PDF 35 pages Free download Telegram