tilshunoslik

DOCX 15 pages 43.7 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 43.7 KB

File type DOCX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

11-seminar til kishilik jamiyatida yaratilgan bo‘lib, aloqa vositasi sifatida xizmat qiladigan ijtimoiy hodisadir. uning ijtimoiy tabiati ayrim shaxsga emas, balki jamiyat uchun xizmat qilishida namoyon boiadi. til insoniyatning tarixiy taraqqiyoti jarayonida yaratgan barcha madaniy va ilmiy boyliklarini ifodalaydigan, avlodlarga meros qoladigan asosiy vositadir. tilshunoslik yoki iingvistika muayyan tilning ijtimoiy tabiati va jamiyatdagi vazifalari, uning ichki tuzilishi, faoliyati, tarixiy taraqqiyoti va tasnifiga oid fandir. lingvistika so‘zi fransuzcha «linguistique» so‘zidan olingan bo‘lib, tilshunoslik demakdir. uning asosi lotincha «lingua» (til va nutq) bilan bogiiqdir. bu fan inson tilini o‘rganuvchi mustaqil fandir. ma’lumki, til insonlar o‘rtasidagi asosiy muomala vositasidir. tilsiz kishilik jamiyati va xalq yashay olmaydi. tilsiz insonning o4zi ham mavjud bo‘la olmaydi. u inson uchun berilgan buyuk bir ne'mat boiib, jamiyat bilan birga taraqqiy etadi va shu jamiyat uchun xizmat qiladi. ta’kidlanishicha, hozirgi zamon fani uchta asosiy boiimdan iborat: - tabiatshunoslik yoki tabiiy fanlar (tabiatning mavjudligi, uning taraqqiyoti haqidagi qonuniyat va hodisalar); - …

2 / 15

zviy aloqada bo‘ladi. «bu aloqalarsiz tilshunoslikning o‘rganish obyekti bo‘lgan tilning o‘ziga xos tomonlarini ochib berish mumkin emas. masalan, tilshunoslikning fonetika bo‘limida nutq tovushlarming akustik tomoni fizikaning akustika bo‘limi ma’lumotlari asosida o‘rganiladi. nutq tovushlarming paydo boiishida ishtirok etadigan nutq organlarining vazifasini fiziologiya materiallarisiz bayon qilish mumkin emas. yoki nutq patologiyasi muammolari tibbiyot fani bilan uzviy aloqada hal qilinadi. tilstiunoslikda lisoniy birliklaming boshqa lisoniy birliklar bilan birikish imkoniyatlari va ushbu imkoniyatning yuzaga chiqish masalalari bilan shug‘ullanuvchi valentlik nazariyasining vujudga kelishi bevosita kimyo fanining ta’siri bilan bog‘liqdir».103 til va til hodisalarining fanlar integratsiyasi asosida yoritilishi, ijtimoiy, aniq, tabiiy sohalar kesimida tahlil qilinishi mohiyatni teran anglashga xizmat qiladi. tilshunoslikda nutq tovushlari, ulaming hosil boiishi, tovushlarning sifat o‘zgarishlari kabi hodisalaming asosi fizikadagi akustika bilan bog‘liqligi, “har qanday tovush tebranish mahsuli” degan fizikaning oltin qoidasi nutq tovushlariga ham taalluqli ekani, nutq lovushlarining eksperimental tadqiqi usullari bevosita fizikadagi intonografik, rentgenografik usullar orqali amalga oshishi mumkinligi, tilshunoslikdagi maydon …

3 / 15

ab ish bo‘lib, tilning ham, jamiyatning ham asoslarini tushunishga yordam beradi. til va jamiyat, til va tafakkur (ong) o‘rtasidagi bogianish eng murakkab va doimo dolzarb hisoblanadi. sotsiolingvistika tilning jamiyatdagi o‘rni va xizmati, jamiyatning turli tabaqalari va kasb egalari tomonidan qo'llanishidagi xususiyatlarni ilmiy jihatdan tadqiq qiladi. sotsiolingvistikada tillarning jamiyatda qo‘llanishiga ko‘ra rasmiy, davlai:, elat, qabila tillari farqlanadi. odatda umummilliy tillar davlat va rasmiy tillar sifatida qabul qilinadi. ba’zi davlatlarda ikki, uch va undan ortiq tillar rasmiy til deb e’lon qilingan. hindistonda tillar ko‘pligi tufayli 14ta til rasmiy deb e’lon qilingan va ikkinchi rasmiy til sifatida ingliz tili qabul qilingan. sotsiolingvistikani ijtimoiy vaziyatdagi “real hayot” tili qiziqtiradi. formal tilshunoslik soddalashtirilgan, qanday o‘zgarishi oldindan ma’lum bo‘lgan til bilan ish ko‘rsa, sotsiolingvistika tilning ijtimoiy fenomen sifatidagi murakkabligini tushunishga harakat qiladi. ferdinand de sossyur struktur tilshunoslik asoschisi sifatida tilshunoslikni alohida fan sifatida ajratgan va tilni ijtimoiy fakt deb atagan edi. tilshunoslikning bir qator fanlar bilan …

4 / 15

li va ma’lum qolipga egaligini ko'rsatib berishi bilan uning ilmiy tadqiqot uchun asos bo‘iishini dalillagan. keyinchalik til yana bir o’lchamda o‘zgarishi oydinlashganda, bu o‘lcham na geografik kengayish, na tarixiy ildiz ekani ma’lum bo‘lgach, tilshunoslik va sotsiologiya ijtimoiy jihatdan shartlangan til xilma-xilliklarini tushuntirish uchun zarur bo’lmagan modellarni taklif qila olgan”. kognitiv tilshunoslik (inglizcha cognize “bilmoq”, "anglamoq”, “toshunmoq”) falsafadagi bilish nazariyasi bilan cheklanmay, balki tilni tafakkur (ong) bilan bog'iab, uning hosil bo‘lishidagi psixologik, biologik va neyrofiziologik jihatlarning ijtimoiy, madaniy, lisoniy hodisalar bilan uzviy aloqasini chuqur ilmiy tadqiq etadi. kognitiv tilshunoslik psixologiyadagi tushuncha va konsept birliklari bilan ish ko‘radi. konsept tushunchasi asosida ma’no va obraz yotadi va ular bilim umumlashmasi sifatida “kvant” deb ataladi. konsept - ong - belgi o‘rtasidagi bogianish miya faoliyati orqali boshqariladi106. masalan, “yaxshilik” konsepti barcha yaxshi narsa, belgi, xislat, odat va boshqalami ifodalab, o‘z “tushunchalar maydoni"ni tashkil etsa, “yomonlik” konsepti buning aksini ifoda etadi. psixolingvistika - psixologiya va tilshunoslik …

5 / 15

” deb ta’rif beradi t.skovel108. psixolingvistika so‘zlovchi va eshituvchi psixologiyasi, uning sharoitga bog'liqligi oddiy va ehtirosga berilgan holati, matnning strukturasi bilan munosabati, turli nutq buzilishi bilan bog‘liq kasalliklar (afaziya)ni ilmiy jihatdan o‘rganadi. xix asr oxiri xx asr boshlarida tilga haqiqiy nutqiy faoliyatdan ayri holda mavjud boigan va qotib qolgan tizim sifatida qaralgan. nutqui esa ushbu tizimning amalga oshirilishi deb bilgan ko‘pgina olimlat* uni lingvistika fani predmetidan chiqaradi va psixologiyaning predmeti deb hisoblaydi. mashhur psixolog s.l.rubenshteynning fikricha, “nutqda faqat psixologik aspekt mavjud”. tilga nisbatan esa bunday qarashni qo‘llab bo‘lmaydi. til insonlar o'rtasidagi aloqa vositasi bo'lishi, jamiyatdagi jarayonlar to‘g‘risida xabar berishi bilan birga tinglovchiga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatish xususiyatiga ham ega. bilamizki, til imkoniyati nutqsiz, nutqiy faoliyatsiz amalga oshmaydi. “ va tafakkurning birligi nutqda o ‘z ifodasini topadi. nutq og‘zaki va yozma shaklda mavjud bo‘lib, unda fikrimiz moddiy shaklga kiradi”109. kishilar o‘rtasidagi muomalaning asosiy vositasi hisoblangan yozma va og'zaki nutq psixologiyaga bog‘liq …

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "tilshunoslik"

11-seminar til kishilik jamiyatida yaratilgan bo‘lib, aloqa vositasi sifatida xizmat qiladigan ijtimoiy hodisadir. uning ijtimoiy tabiati ayrim shaxsga emas, balki jamiyat uchun xizmat qilishida namoyon boiadi. til insoniyatning tarixiy taraqqiyoti jarayonida yaratgan barcha madaniy va ilmiy boyliklarini ifodalaydigan, avlodlarga meros qoladigan asosiy vositadir. tilshunoslik yoki iingvistika muayyan tilning ijtimoiy tabiati va jamiyatdagi vazifalari, uning ichki tuzilishi, faoliyati, tarixiy taraqqiyoti va tasnifiga oid fandir. lingvistika so‘zi fransuzcha «linguistique» so‘zidan olingan bo‘lib, tilshunoslik demakdir. uning asosi lotincha «lingua» (til va nutq) bilan bogiiqdir. bu fan inson tilini o‘rganuvchi mustaqil fandir. ma’lumki, til insonlar o‘rtasidagi asosiy muomala vositasidir. ...

This file contains 15 pages in DOCX format (43.7 KB). To download "tilshunoslik", click the Telegram button on the left.

Tags: tilshunoslik DOCX 15 pages Free download Telegram