ionlashtiruvchi nurlanishlar manbalari

DOCX 6 pages 35.8 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 35.8 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

6-mavzu: ionlashtiruvchi nurlanishlar manbalari klassifikatsiyasi. ionlashtiruvchi nurlanish ta’sir doirasi. ionlovchi nurlarning turlari. 2.1. ionlashtiruvchi nurlanishlar manbalari klassifikatsiyasi o‘zining kelib chiqishiga ko‘ra ionlashtiruvchi nurlanish manbalari tabiiy va texnogen ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. tabiiy manbalar qatoriga koinotdan keladigan nurlanishlar va er (tuproq)da, suvda, havoda, biosferaning boshqa unsurlari, oziq moddalar va inson tanasidagi tabiiy radionuklidlarning nurlanishlari kiradi. bular tabiiy radiatsion fonni tashkil etadi. texnogen manbalar qatoriga foydali qo‘llash uchun yaratilgan yoki ushbu faoliyatni natijasida sodir bo‘ladigan ionlashtiruvchi nurlanishlar kiradi. texnogen manbalardan chiqadigan nurlanishlar normal yoki avariyaviy xolat bo‘lishidan qat’iy nazar, bemorlarni tibbiy nurlantirishdan tashqari texnogen nurlanishlar deyiladi. - tabiiy manbalar - tabiiy muolajalar 2.1-rasm. barcha nurlanish manbalaridan aholiga ta’sir etadigan jami nurlanish dozasi ionlashtiruvchi nurlanish umumiy fonining ko‘proq qismi (70%dan ortiq)ni tabiiy manbalar tashkil etadi (2.1-rasm). tibbiy muassasalardagi uskunalar bilan bog‘liq nurlanishlar 26% ni, boshqalar esa 2% ni tashkil etadi. shunday nisbat bo‘lishiga qaramay jamoatchilikni boshqa manbalar (2%) havotirga soladi. 2.2. fazoviy nurlanishlar. tabiiy …

2 / 6

(siqilish) natijasida portlaydi, bunda uning markaziy qismi neytron yulduz (pulsar)ga aylanadi, tashqi qatlam moddalari esa sekundiga bir necha ming kilometr tezlik bilan tarqala boshlaydi. birlamchi koinot nurlanishining er atmosferasidagi atomlar yadrolari bilan ta’sirlashishi oqibatida ko‘plab yadroviy reaksiyalar va shuningdek tormozlanish nurlanishi xosil bo‘ladi. natijada yangi engil elementlarning yadrolari (kosmogen radionuklidlar 14s, 3n i 32r), shuningdek neytronlar, rentgen va γ-nurlanishlar xosil bo‘ladi. bu o‘ziga xos ikkilamchi koinot nurlanishi deb atalib, er sirtiga etib keladigan nurlanishdir. ikkilamchi koinot nurlanishining tirik organizmlarga ta’siri birlamchi koinot nurlanishiga nisbatan ancha kam bo‘lib, er atmosferasi shu tariqa barcha tirik mavjudotlar uchun koinotdagi barcha zararli nurlanishlardan o‘ziga xos ximoya qalqoni vazifasini o‘taydi. tabiiy radiatsion yuklama (nagruzka) muhitida ikkilamchi koinot nurlanishining miqdori 1/3 dan karoqni tashkil etib, aynan dengiz satxida 0,03 mzv ni tashkil etadi. er satxida koinot nurlanishining darajasi bir xil bo‘lmaydi va joyning jo‘g‘rofiy kengligiga bog‘liqdir. gap shundaki bizning planetamiz o‘z o‘qi atrofida aylanayotib zaryadlangan zarrachalardan …

3 / 6

m oshganda kosmik nurlanishjadalligi taxminan 0,01 mzv/yil ga ortadi. bu ionlashtiruvchi nurlanishni atmosfera qisman yutishi bilan bog‘liqdir. amalda dengiz sathiga yaqin balandlikda va taxminan ekvator hamda shimoliy qutb oralig‘ida joylashgan bizning ko‘pchilik shaharlarimizda kosmik nurlanish dozasining quvvati taxminan 0,5mzv/yil ga teng bo‘ladi. 18-24 km balandlikka ko‘tarilib uchuvchi tovushdan tez uchar samolyotlarda kosmik nurlanish muammosi alohida ahamiyat kasb etadi. masalan samolyot moskvadan xabarovskga uchganda aviayo‘lovchi 0,01 mzv dozadagi nurlanish oladi. shu sababli ko‘pchilik avialaynerlar bortida maxsus dozimetrik o‘lchov uskunalari bo‘lib, radiatsiya xavfli darajaga etganda xavf (trevoga) signali (ishorasi) beradi. nurlanish dozasi 0,5 mzv/soatga etganda samolyot uchish balandligini kamaytirishi kerak. eng katta xavfli kosmik nurlar bevosita koinotning o‘zida tug‘diradi, chunki u erda nafaqat ko‘p miqdordagi geliy atomi yadrolari, balki boshqa, orbitalaridagi elektronlaridan forig‘ bo‘lgan turli atomlarning og‘ir ion-yadrolari mavjud bo‘ladi va katta tezlik bilan harakatlanadi. bu kosmik parvozlar xavfsizligini ta’minlashning qiyinchiliklaridan yuiriga sabab bo‘ladi. amalda yuksak energiyaga ega bo‘lgan turli og‘ir ionlardan …

4 / 6

niy – 210. er qobig‘ida va uylar qurish uchun ishlatiladigan qurilish materiallarida mavjud bo‘lgan radioaktiv elementlar bizni tanamiz orqali tinmay o‘tib turuvchi nurlarni tarqatadilar, ya’ni ular tashqi radiatsiya manbaini tashkil etadilar. shu bilan birga kamyob va shu jumladan qurilish materiallaridan ajralib chiquvchi radioaktiv elementlar, radon inert gazi, organizmimiz ichiga kirib doimiy ichki nurlanish manbaini tashkil etadi. tuproq (grunt) turi va inshootlar turiga ko‘ra er nurlanishining jadalligi juda kuchli darajada o‘zgarib turadi. odatda tabiiy radionuklidlar konsentratsiyasi tog‘larning xarsang tosh qatlamlarida yuqori bo‘lib, bunda rubidiy – 87 (1 t gruntda 40 g gacha) ko‘pchilikni tashkil etadi. oxaktosh va qumloqlarni radioaktivligi pastroq. ularni tarkibida kaliy - 40, rubidiy - 87, uran - 238, ittriy -232 mavjud. loyni radioaktivligi unga yuqori termik ishlov berganda (sopol, keramika, olovga bardoshli, issiqlik saqlovchi materiallar tayyorlash) ularni konsentratsiyasi ortishi natijasida ko‘payadi. yuqorida nomlari keltirilgan tabiiy radionuklidlar yoki ularning parchalanish mahsulotlari joylarda er qobig‘idan chiqib turadi, shamollatilmaydigan erto‘la, binolarning …

5 / 6

tozalaganda bir yilda radiatsiya miqdori 2 ming kishi zv gacha etadi, shu quvvatdagi aes da esa atigi 1 mingni tashkil etadi. albatta, kulni 99,5% tozalaganda (bu zamonaviy usul va vositalar yordamida bajarilishi mumkin) ushbu doza 20 barovar kamayishi mumkin. barcha tabiiy radiatsiya manbalaridan eng salmoqligi (50% dan ziyod) radon (rn) inert gazi (havodan 7,6 marta og‘ir) bo‘lib, u toriy va uran radioaktiv qatorlarining tabiiy a’zosi sifatida radioaktiv izotoplar shaklida uchraydi. u α va γ nurlar taratib parchalanadi, yarim parchalanishini (jismoniy) davri: rn-219 – 4 sekund, rn-220 (toron tn) – 55,6 sekund, rn-222 – 3,8 sutkani tashkil etadi. radon haqida gapirilganda nafaqat radonning o‘zi tushuniladi, balki kam vaqt mavjud bo‘luvchi (saqlanib turuvchi) va radioaktiv xavfi ancha yuqori bo‘lgan uning parchalanish mahsulotlari ko‘zda tutiladi. ko‘pchilik radioaktiv elementlar metallar bo‘lib, umuman olganda, yashash muhitida passiv holatda bo‘ladi, radon gazi esa o‘zi paydo bo‘lgan joydan eng faol va ta’sirlanuvchi muhitga biz nafas oladigan havoga …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "ionlashtiruvchi nurlanishlar manbalari"

6-mavzu: ionlashtiruvchi nurlanishlar manbalari klassifikatsiyasi. ionlashtiruvchi nurlanish ta’sir doirasi. ionlovchi nurlarning turlari. 2.1. ionlashtiruvchi nurlanishlar manbalari klassifikatsiyasi o‘zining kelib chiqishiga ko‘ra ionlashtiruvchi nurlanish manbalari tabiiy va texnogen ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. tabiiy manbalar qatoriga koinotdan keladigan nurlanishlar va er (tuproq)da, suvda, havoda, biosferaning boshqa unsurlari, oziq moddalar va inson tanasidagi tabiiy radionuklidlarning nurlanishlari kiradi. bular tabiiy radiatsion fonni tashkil etadi. texnogen manbalar qatoriga foydali qo‘llash uchun yaratilgan yoki ushbu faoliyatni natijasida sodir bo‘ladigan ionlashtiruvchi nurlanishlar kiradi. texnogen manbalardan chiqadigan nurlanishlar normal yoki avariyaviy xolat bo‘lishidan ...

This file contains 6 pages in DOCX format (35.8 KB). To download "ionlashtiruvchi nurlanishlar manbalari", click the Telegram button on the left.

Tags: ionlashtiruvchi nurlanishlar ma… DOCX 6 pages Free download Telegram