aeslarda havfsizlik masalalari

DOCX 167 pages 8.0 MB Free download

167 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 8.0 MB

File type DOCX

Pages 167

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 167

1. aeslarda havfsizlik masalalari radiatsiyaning ruxsat etilgan chegaraviy darajasi amaldagi radiatsion xavfsizlik normalari bilan aniqlanadi. ko‘rsatilgan me’yordan oshib ketmagan bo‘lsa, radiatsion xavfsizlik ta’minlangan deb hisoblanadi. 0,1–0,2 zivertdan kichik bo‘lgan past dozalardagi radiatsiyaning zarari haqidagi ilmiy tasdiqlar mavjud emas. 1950-yillar boshida radiatsion himoya bo‘yicha xalqaro hay’at, ionlanuvchi nurlanishlar manbalari bilan ishlaydigan kasb egalari – nur terapevtlari, aes ishchilari, materialshunoslar, tibbiy fiziklar va boshqalar uchun tabiiy radiatsiyaga qo‘shimcha ravishda qabul qilinadigan ruxsat etilgan chegaraviy dozasini yilga 0,15 zivert deb belgiladi. bundan past dozalar esa salomatlikka zarar yetkazmasligi kafolatlandi. aholi uchun ruxsat etilgan nurlanish dozasi esa bunday kasb vakillariga belgilangan normadan 10 barobar kamroq bo‘lishi kerakligi belgilandi. keyingi yillarda esa jahondagi ijtimoiy-siyosiy ahvol jadal o‘zgarib bordi va yadroviy qurollanish poygasi bilan birga, yadro sinovlari soni ham ortib bordi. 1963-yilga kelib, atmosferadagi umumiy tabiiy radiatsiya miqdorining yetti foizini, o‘tkazilgan yadro sinovlari tufayli chiqarilgan radiatsion fon tashkil qila boshladi. 2. aktinouran-235 oilasi zanjiri haqida mendeleyev …

2 / 167

hissasi sezilarli darajada ahamiyatga egadir. elementlar davriy sistemasida urandan keyin joylashgan, (z > 92) tabiatda uchramaydigan transuran elementlar siklotronlarda, reaktorlarda turli xil yadroviy reaksiyalar yoki portlashlarda hosil qilinadi. birinchi transuran element 93np237 (neptuniy-237) uran-238 elementini neytronlar bilan nurlantirish orqali hosil qilingan: va transuran elementlar yadro reaktorida (n, ) reaksiyasi yordamida hosil qilingan: 3. aktivlik va uning o‘lchov birligi radioaktiv namunaning vaqt birligida yemirilishlar soni aktivlik deb ataladi. (8.1) formuladan -dn=ndt aktivlik birligi qilib si sistemasida bekkerel (bk) qabul qilingan:1bk=1 yemir/s. hosilaviy birliklari kyuri (ku), rezerford (rd): 1 ku=3,7*1010 bk, 1 rd=106 bk. tajribada radioaktiv manba yarim yemirilish davrining katta yoki kichikligiga ko‘ra turlicha uslublar ko‘llaniladi. masalan aktivlikning pasayishi (t1/2-soat, kun, oylarda bo‘lsa), qisqa yashovchi bo‘lsa, hosil bo‘lgan ion toklariga ko‘ra, radiometr, mos tushish usullari va h.k. radioaktivlik hodisasining eng ajablanarli tomoni yadro ta’sirlashuv vaqtiga nisbatan juda katta kechiqishidir. haqiqatdan ham yemirilishlar barcha turlari yadroda kechadi. ma’lumki yadro kuchlari uchun ta’sirlashuv …

3 / 167

chi nodir yer elementlarida ham alfa aktiv izotoplar hosil qilinadilar. alfa-yemirilgan yadro zaryadi z=2, massa soni a=4 ga kamayadi, davriy sistemada ikki katak oldinga siljiydi: alfa-yemirilish energetik jihatdan mumkin bo‘lishi uchun ushbu shart bajarilishi lozim: (9.1) ya’ni dastlabki ona yadroning massasi (energiyasi) hosilaviy yadro va alfa-zarra massalari (energiyalari) yig‘indisidan katta bo‘lishi kerak. energiyalar farqiga -yemirilish energiyasi edeyiladi. yemirilish energiyasi bo‘laklarga (-zarra va hosilaviy yadrolarga) kinetik energiya berishga sarf bo‘ladi. (9.2) bu yerda t,tx.ya.-lar -zarra va hosilaviy yadrolar kinetik energiyalari. 5. alfa yemirilishda energiyaviy munosabatlar alfa energiyasining massa soni a oshishi bilan o‘sib borishligini tomchi modeliga ko‘ra kulon energiyasi oshishligi bu bilan bog‘lanish engergiyasining kamayib, massasini oshib borishligi bilan tushuntirish mumkin. ya’ni dastlabki yadroda hosila yadroga qaraganda zaryad katta kulon energiyasi katta bog‘lanish energiyasi kichik, massasi esa oshib boraberadi. alfa zarralar energiyasi oshib borishligini solishtirma bog‘lanish energiyasiga ko‘ra tushintirish mumkin. solishtirma bog‘lanish energiyasini massa soniga bog‘liqlik grafigidan ko‘rinib turibdiki, o‘ta og‘ir …

4 / 167

ashgan geliy atomi hisoblanadi (geliy yadrosi), alfa zarrachalarni tezlatgichlar yordamida tezlashtirish orqali nishon yadrolarga yo’naltirsak ular yadroga kirib borishda yadro protonlari bilan o’zaro elektromagnit kuchlar ta’sirida itarishadi. yuqori energiyali alfa zarralar yadrolargacha yetib boradi va yadroni tashkil etgan nuklonlarga energiyasini beradi. oqibatda ortiqcha energiya olgan nuklonlar yadroni tark etadi. alfa zarralar ta’sirida bo’ladigan yadro reaksiyalarida ham reaksiyaning chiqishi ehtimolioyat bilan aytiladi. bu reaksiyalarda hosil bo’ladigan element va zarralar turlicha bo’lishi mumkin. gamma kvantlar, neytron, proton, yengil yadrolar, deytron,tritey va hokazo.reaksiyaning chiqishi ostona energiyasiga ham qaysidir jihatdan bog’liq lekin bu ham statestik harakterga ega. hosil bo’layotgan zarralarning energiyani taqsimlash maksvell qonuniga, ya'ni ma'lum bir haroratda amal qiladiyadrolarning ma'lum bir qismi o'rtacha energiyaga ega bo'ladi,ikkinchidan, energiya kamroq bo'lgan yadrolar e 0) va endoenergetik (e 0, bo‘lsa t2>t1 – ekzoenergetik reaksiya. t2>t1 bo‘lib, bunda tinch holat energiyasi harakat energiyasiga aylanadi. ekzoenergetik reaksiyada zarra yadro to‘sig‘ini yengib yadroga kiraolsa yetarli. masalan: q 10 mev …

5 / 167

si: mp=1,00728 a.m.b. proton fermi zarrasi (fermion) hisoblanib, spini -ga teng. spin kvant soni s=1/2. protonning xususiy magnit moment bu yerda 32. foto - elektro yadro reaksiyalari fotoyadro reaksiyasi deb, yuqori energiyali gamma-kvantlarning yadro bilan o„zaro ta‟sirlashuvi natijasida yadrodan proton, neytron, deytron va boshqa zarralarning chiqib ketish jarayonlariga aytiladi. fotoyadro reaksiyasin yadro fotoeffekti deb ham aytiladi. fotoyadro reaksiyasini umumiy ko„rinishda quyidagicha yozish mumkin а b b yoki quyidagi ko„rinishda ham yozish mumkin: yadrodan chiqayotgan zarralar turiga qarab fotoyadro reaksiyalari quyidagi turlarga bo„linadi: (,n), (,p), (,np), (,2n), (,d), (,) va h.k. hozirgi kunda eng yaxshi o„rganilgan reaksiyalar: (,n) va (,p). bu reaksiyalar endotermik bo„lgani uchun ushbu reaksiya yuz berish uchun, -kvantlarning energiyasi ushbu zarrani yadrodan ajratish uchun zarur bo„lgan energiyadan katta bo„lishi kerak, ya‟ni yadro fotoeffekti birinchi marta 1934-yilda chedvik (james chadwick) va goldxaberlar (maurice goldhaber) tomonidan deytronni fotoparchalanish misolida kuzatilgan 33. fundamental o‘zaro ta’sirlar. kuchli va kuchsiz o‘zaro ta’sirlar. hozirgi …

Want to read more?

Download all 167 pages for free via Telegram.

Download full file

About "aeslarda havfsizlik masalalari"

1. aeslarda havfsizlik masalalari radiatsiyaning ruxsat etilgan chegaraviy darajasi amaldagi radiatsion xavfsizlik normalari bilan aniqlanadi. ko‘rsatilgan me’yordan oshib ketmagan bo‘lsa, radiatsion xavfsizlik ta’minlangan deb hisoblanadi. 0,1–0,2 zivertdan kichik bo‘lgan past dozalardagi radiatsiyaning zarari haqidagi ilmiy tasdiqlar mavjud emas. 1950-yillar boshida radiatsion himoya bo‘yicha xalqaro hay’at, ionlanuvchi nurlanishlar manbalari bilan ishlaydigan kasb egalari – nur terapevtlari, aes ishchilari, materialshunoslar, tibbiy fiziklar va boshqalar uchun tabiiy radiatsiyaga qo‘shimcha ravishda qabul qilinadigan ruxsat etilgan chegaraviy dozasini yilga 0,15 zivert deb belgiladi. bundan past dozalar esa salomatlikka zarar yetkazmasligi kafolatlandi. aholi uchun ruxsat etilgan nurlan...

This file contains 167 pages in DOCX format (8.0 MB). To download "aeslarda havfsizlik masalalari", click the Telegram button on the left.

Tags: aeslarda havfsizlik masalalari DOCX 167 pages Free download Telegram