seysmologik ma'lumotlar bo'yicha yerning ichki tuzilishi

DOCX 1 page 33.6 KB Free download

1 page

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 33.6 KB

File type DOCX

Pages 1

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 1

seysmologik ma’lumotlar bo‘yicha yerning ichki tuzilishi yer sharining ichki tuzilishi qatlamli bo‘lib, asosan yer qobig‘i, mantiya va yadro (tashqi va ichki qismlar) kabi bo‘limlarga bo‘linadi. bevosita geologik tadqiqotlar (masalan, eng chuqur burg‘ulashlar) yer po‘stining atigi bir necha o‘n kilometr chuqurliklarini o‘rgana olgan xolos. yer radiusi taxminan 6370 km ekanligi inobatga olinsa, sayyoramiz ichki qatlamlari to‘g‘risidagi asosiy ma’lumotlar seysmologiya – zilzila to‘lqinlarini o‘rganish ilmiy usullari orqali olingan. zilzila vaqtida hosil bo‘ladigan seysmik to‘lqinlar yer ichida turli yo‘nalishlarda tarqaladi va har xil zichlik hamda tarkibga ega qatlamlardan o‘tganda sinadi yoki qaytadi. ana shu to‘lqinlarning xususiyatlarini tahlil qilish geologlarga yerning ichki tuzilishi va xossalari haqida bilvosita ma’lumot beradicolumbia.educolumbia.edu. quyida seysmologik ma’lumotlarga asoslangan holda yerning ichki tuzilishi, qatlamlarning xossalari hamda seysmik to‘lqinlarning tarqalishi haqida umumiy ma’lumotlar keltiriladi. yerning asosiy qatlamlari: qobiq, mantiya va yadro yer qobig‘i (po‘stloqi) – yerning eng tashqi qattiq qatlami bo‘lib, qalinligi nisbatan kichik (o‘rtacha 35 km atrofida)columbia.edu. qobiq materik (kontinental) …

2 / 1

qobiq tarkibidagi yengilroq jinslarni zichroq mantiya moddalaridan ajratib turadigeo.libretexts.org. mantiyada asosan temir va magniyga boy silikatli minerallar (masalan, olivin, piroksen kabi ultrabazik tog‘ jinslari) mavjud bo‘lib, ularning tarkibi va fazasi chuqurlikka qarab o‘zgaradi. mantiya fizik holatda qattiq (qoya holatida) bo‘lsa-da, yuqori harorat va bosim ta’sirida juda sekin oqadi (plastik xususiyatga ega). mantiyaning zichligi chuqurlashgan sari ortib boradi (yuqori mantiyada ~3,3 g/sm³, quyi mantiyada ~5,5 g/sm³ gacha). yuqori mantiya (taxminan 660 km gacha) va quyi mantiya (660 km dan 2900 km gacha) deb farqlanadi. ~410 km va ~660 km chuqurliklarda bosim ostida silikat minerallarining kristall tuzilishi o‘zgarishi tufayli seysmik tezliklarda keskin oshish kuzatiladi – bu fazaviy o‘tish chegaralari yuqori va quyi mantiyani ajratadi. mantiyaning 100–250 km chuqurliklar oralig‘ida seysmik tezligi pasaygan zona aniqlangan bo‘lib, bu qatlam astenosfera (yunoncha ma’nosi “zaif qavat”) deb ataladicolumbia.edu. astenosferada p va s to‘lqinlar odatdagidan sekinroq o‘tadi va s-to‘lqinlar qisman so‘nadi, bu esa u yerda jinslarning biroz …

3 / 1

bia.edu. gutenberg sathi deb ataluvchi chegara – mantiyaning tashqi yadro bilan chegarasi –da p-to‘lqinlar tezligi keskin pasayadi va yo‘nalishi sinadi, s-to‘lqinlar esa butunlay to‘xtab qoladicolumbia.edu. bu hodisa birinchi marta b. gutenberg tomonidan 1914-yilda kuzatilib, yer mantiyasi ostida suyuq qatlam mavjudligi ilmiy isbotlandigeo.libretexts.org. tashqi yadro yer markaziy qismining suyuq metall qatlami bo‘lib, uning konvektiv harakati yerning magnit maydonini hosil qiluvchi geodinamo mexanizmining manbai hisoblanadi. ichki yadro ~5150 km dan 6371 km (yer markazi) gacha bo‘lgan sohaga to‘g‘ri keladi va asosiy tarkibi temir-nikeldan iborat qattiq (qattiq jism holatidagi) yadrodir. ichki yadro mavjudligini ilk bor daniyalik seysmolog i. lehmann 1936-yilda zilzila to‘lqinlarini tahlil qilish orqali kashf etgan – u lehmann chegarasi (tashqi va ichki yadro o‘rtasidagi chegara)da p-to‘lqinlar tezligining oshishini va ayrim to‘lqinlarning qaytganini payqadicolumbia.edu. demak, ichki yadro tashqi yadro singari erigan emas, balki yuqori bosim ostida qotgan qattiq temir massasidir. yadro yer massasining taxminan uchdan bir qismini tashkil etadi va yuqori zichligi …

4 / 1

rinchi yetib keladigan zilzila signali sanaladi; ular qattiq, suyuq yoki gaz muhitlarda ham tarqala oladien.wikipedia.orgen.wikipedia.org. yer qobig‘ida p-to‘lqinlarning tezligi taxminan 5–7 km/soniya bo‘lsa, quyi mantiya va yadro chegaralarida 8–13 km/soniyagacha o‘zgaradi. s-to‘lqinlar (inglizcha secondary – ikkilamchi yoki shear – kesish to‘lqinlar) – ko‘ndalang tebranishli to‘lqinlar bo‘lib, zarralar tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar silkituvchi harakat qiladi. s-to‘lqinlar p-to‘lqinlarga nisbatan sekinroq yuradi (qobiqda ~3–4 km/s, mantiya ostlarida 7 km/s gacha). muhimi, s-to‘lqinlar faqat qattiq jism muhitlarda tarqaladi – suyuq muhitlarda (masalan, tashqi yadroda) s-to‘lqin umuman o‘tmaydien.wikipedia.org. p va s to‘lqinlar yer ichida har xil jinsiy qatlamlardan o‘tarkan, muhit xossalariga ko‘ra ularning tezligi o‘zgaradi: odatda zichroq va bosim yuqori bo‘lgan chuqurroq qatlamlarda tezlik oshadicolumbia.edu. masalan, mantiya ichida chuqurlik ortishi bilan to‘lqinlarning tezligi birtekis ortib boradi, biroq qisman erigan qatlamlar yoki harorati nisbatan yuqori zonalardan o‘tishda to‘lqinlar biroz sekinlashadicolumbia.edu. yuzaki (yuza) seysmik to‘lqinlar esa yer qobig‘i yuzasi bo‘ylab tarqaladi. ularning eng ma’lum turlari – love to‘lqinlari …

5 / 1

hegara sirtlari) yer ichki tuzilishining qatlamlangan modeli seysmik to‘lqinlar tezligining chuqurlik bo‘yicha grafigidan yaqqol ko‘rinadien.wikipedia.org. to‘lqinlar o‘tish tezligining keskin o‘zgarishi kuzatiladigan chuqurliklar seysmik diskontinuitetlar yoki chegara sirtlari deb yuritiladicolumbia.edu. ana shunday asosiy chegara sirtlaridan uchtasi – moho sirti, gutenberg sathi va lehmann chegarasi – geologlar tomonidan to‘liq o‘rganilgan va alohida nomlangan. · moho sirti (mohorovičić diskontinuiteti) – yer qobig‘i bilan mantiya oralig‘idagi chegara. 1909-yilda xorvat olimi a. mohorovičić zilzila to‘lqinlari vaqt-vaqt grafigini o‘rganib, 50 km dan oshiq masofada joylashgan stansiyalarga to‘lqinlar kutilganidan tezroq yetib kelishini payqadicolumbia.edu. u buni yer po‘sti ostida tezligi yuqoriroq bo‘lgan yangi qatlam mavjudligi bilan izohlab, qobiq va mantiyani ajratuvchi chegarani kashf etdi. moho sirtida p-to‘lqinlarning tezligi taxminan 6,5 km/s dan 8,0 km/s gacha keskin oshadicolumbia.edu, bu esa yuqori qism (qobiq) tarkibi past zichlikdagi granitbazalt jinslari, pastda esa yuqori zichlikdagi peridotit (ultrabazik) jinslar ekanini bildiradi. moho sirti materiklar ostida o‘rtacha 35 km chuqurlikda (20 km dan 70 …

Want to read more?

Download all 1 pages for free via Telegram.

Download full file

About "seysmologik ma'lumotlar bo'yicha yerning ichki tuzilishi"

seysmologik ma’lumotlar bo‘yicha yerning ichki tuzilishi yer sharining ichki tuzilishi qatlamli bo‘lib, asosan yer qobig‘i, mantiya va yadro (tashqi va ichki qismlar) kabi bo‘limlarga bo‘linadi. bevosita geologik tadqiqotlar (masalan, eng chuqur burg‘ulashlar) yer po‘stining atigi bir necha o‘n kilometr chuqurliklarini o‘rgana olgan xolos. yer radiusi taxminan 6370 km ekanligi inobatga olinsa, sayyoramiz ichki qatlamlari to‘g‘risidagi asosiy ma’lumotlar seysmologiya – zilzila to‘lqinlarini o‘rganish ilmiy usullari orqali olingan. zilzila vaqtida hosil bo‘ladigan seysmik to‘lqinlar yer ichida turli yo‘nalishlarda tarqaladi va har xil zichlik hamda tarkibga ega qatlamlardan o‘tganda sinadi yoki qaytadi. ana shu to‘lqinlarning xususiyatlarini tahlil qilish geologlarga yerning ichki tuzilishi ...

This file contains 1 page in DOCX format (33.6 KB). To download "seysmologik ma'lumotlar bo'yicha yerning ichki tuzilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: seysmologik ma'lumotlar bo'yich… DOCX 1 page Free download Telegram