o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini

DOCX 24 pages 90.1 KB Free download

24 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 90.1 KB

File type DOCX

Pages 24

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 24

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi urganch innovatsion universiteti filologiya va tillarni o‘qitish: o‘zbek tili (sirtqi) ta’lim yo‘nalishi 23/02-guruh talabasi shoiraning “hozirgi o‘zbek adabiy tili” fanidan kurs ishi mavzu: o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini topshirdi: shoira qabul qildi: gulumov maqsud urganch – 2025 mavzu: o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini mundarija: kirish ..3 i bob. grammatik kategoriya tushunchasining nazariy asoslari .6 1.1. grammatik kategoriya tushunchasining mohiyati va uning til tizimidagi o‘rni .6 1.2. grammatik ma’no va grammatik shaklning kategoriya bilan o‘zaro bog‘liqligi .9 ii bob. o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriyalarni o‘rganish va tasnifi 13 2.1. o‘zbek tilida asosiy grammatik kategoriyalar: son, egalik, kelishik, zamon, mayl, nisbat va boshqalar 13 2.2. zamonaviy o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriyalar talqinining rivojlanish tendensiyalari 17 xulosa 21 foydalanilgan adabiyotlar 23 kirish kurs ishining dolzarbligi: tilshunoslik fanining asosiy yo‘nalishlaridan biri grammatik tizimni o‘rganishdir. har qanday tilning mukammalligi, aniqligi va ifoda imkoniyatlari, eng avvalo, uning grammatik …

2 / 24

rlik yoki ko‘plik holatini, kelishik kategoriyasi so‘zning gapdagi boshqa birliklarga munosabatini, zamon kategoriyasi esa harakatning vaqt bilan bog‘liqligini bildiradi. o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya masalasi uzoq tarixga ega bo‘lib, bu borada a. g‘ulomov, sh. rahmatullayev, n. mahmudov, a. hojiyev, m. asqarova, g‘. abdurahmonov, hamda keyingi yillarda sh. sirojiddinov, r. rasulov, b. mamatov singari olimlarning tadqiqotlari muhim ahamiyat kasb etadi. ularning ilmiy qarashlarida grammatik kategoriya tilning morfologik shakllanishi, grammatik ma’no va grammatik shaklning o‘zaro uyg‘unligi nuqtai nazaridan izohlanadi[footnoteref:1]. [1: hojiyev a. tilshunoslik nazariyasi asoslari. — toshkent: fan, 1987.] til tizimida grammatik kategoriya tildagi barcha morfologik birliklarni bir butun tizimga birlashtiradi. har bir kategoriya o‘zining shakliy ko‘rsatkichi va ma’nosiga ega. shakl orqali grammatik ma’no ifodalanadi, grammatik ma’no esa shakl orqali nutqda namoyon bo‘ladi. shu sababli, grammatik kategoriya — bu shakl va ma’no birligining umumlashgan ifodasidir. bu birlik til tizimining barqaror ishlashini ta’minlaydi, chunki u grammatik tuzilmaning ichki qonuniyatlariga bo‘ysunadi. grammatik kategoriyalarni o‘rganish nafaqat …

3 / 24

ka, matn lingvistikasi doirasida grammatik kategoriyalar inson tafakkuridagi tushunchaviy tizim bilan bog‘liq holda o‘rganilmoqda. bu esa o‘zbek tilining grammatik tuzilmasini zamonaviy yondashuvlar asosida tahlil qilish zaruratini tug‘diradi. kurs ishining maqsadi — o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasining shakllanishi, ilmiy talqinlari va tasnif tizimini chuqur tahlil qilish, shuningdek, grammatik ma’no va shakl o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yoritishdir. vazifalar quyidagilardan iborat: 1. grammatik kategoriya tushunchasining nazariy asoslarini yoritish; 2. grammatik ma’no va shaklning grammatik kategoriya bilan o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilish; 3. o‘zbek tilidagi asosiy grammatik kategoriyalar (son, egalik, kelishik, zamon, mayl, nisbat)ni tahlil qilish; 4. zamonaviy o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasining yangicha talqinlarini ko‘rsatish; 5. grammatik kategoriyaning til tizimidagi funksional ahamiyatini aniqlash. tadqiqot obyekti — o‘zbek tilining morfologik tizimidagi grammatik kategoriyalar. predmeti — grammatik kategoriya tushunchasi, uning shakl va ma’no munosabatlari, tasnif turlari hamda o‘zbek tili tizimidagi ifoda vositalari. grammatik kategoriya til tizimining asosiy tayanch tushunchalaridan biri bo‘lib, u grammatik ma’no va shaklning uyg‘unligida …

4 / 24

li tuzilishga ega bo‘lib, unda har bir birlik o‘zaro bog‘liq holda faoliyat yuritadi. shunday lingvistik birliklardan biri — grammatik kategoriyadir. u tilning grammatik qurilishini tashkil etuvchi, grammatik ma’noni umumlashtiruvchi va tizimlashtiruvchi asosiy tushunchalardan biridir. grammatik kategoriya tilning strukturaviy barqarorligini, izchilligini hamda fikrni grammatik jihatdan to‘g‘ri ifodalash imkoniyatini ta’minlaydi. grammatik kategoriya — bu tildagi grammatik ma’no va grammatik shaklning birligi natijasida hosil bo‘lgan grammatik tizimdir. ya’ni, til birliklari ma’lum grammatik ma’noni ifodalash uchun o‘zgaradi va bu o‘zgarishlar ma’lum tizim asosida tashkil topadi. masalan, ot turkumidagi son kategoriyasi — birlik (kitob), ko‘plik (kitoblar), fe’l turkumidagi zamon kategoriyasi — o‘tgan (keldi), hozirgi–kelasi (kelmoqda) kabi grammatik munosabatlarni bildiradi. har bir grammatik kategoriya o‘ziga xos grammatik ma’noga ega bo‘lib, u ma’lum shakl orqali nutqda ifodalanadi. o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasiga bir necha olimlar turlicha yondashgan. a. g‘ulomov grammatik kategoriyani “til tizimidagi bir turdagi grammatik ma’nolarni birlashtiruvchi umumiy grammatik birlik” sifatida ta’riflaydi. sh. rahmatullayev esa uni …

5 / 24

riya o‘z shakl tizimiga ega bo‘ladi. masalan, son kategoriyasi -lar qo‘shimchasi orqali, egalik kategoriyasi -im, -ing, -i shakllari orqali, kelishik esa -ni, -ga, -da, -dan kabi shakllar yordamida ifodalanadi. bu shakllar grammatik kategoriya doirasidagi ma’nolarni ajratadi va ularni nutqda faol ishlatishga imkon beradi. grammatik kategoriya til tizimining sistemaviy va umumiylik xususiyatiga ega. u alohida so‘zlar bilan cheklanmaydi, balki tildagi butun bir grammatik qatlamni tashkil etadi. misol uchun, fe’l zamon kategoriyasi barcha fe’llarga xos bo‘lgan umumiy grammatik ma’nolar tizimini o‘z ichiga oladi. shu sababli, grammatik kategoriya — bu bir turdagi grammatik ma’nolarning umumlashtirilgan shakliy ifodasidir. grammatik kategoriyaning mohiyatini chuqurroq tushunish uchun uning grammatik ma’no va grammatik shakl bilan bog‘liqligini ham e’tiborga olish zarur. grammatik ma’no — bu tildagi fikrning umumlashtirilgan mazmuniy jihati, grammatik shakl esa bu ma’noni ifodalovchi vositadir. masalan, o‘qidi so‘zida -di shakli grammatik shakl bo‘lib, o‘tgan zamon grammatik ma’nosini ifodalaydi. grammatik kategoriya esa aynan shu ma’no–shakl birligini o‘zida mujassam …

Want to read more?

Download all 24 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini"

o‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi urganch innovatsion universiteti filologiya va tillarni o‘qitish: o‘zbek tili (sirtqi) ta’lim yo‘nalishi 23/02-guruh talabasi shoiraning “hozirgi o‘zbek adabiy tili” fanidan kurs ishi mavzu: o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini topshirdi: shoira qabul qildi: gulumov maqsud urganch – 2025 mavzu: o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini mundarija: kirish ..3 i bob. grammatik kategoriya tushunchasining nazariy asoslari .6 1.1. grammatik kategoriya tushunchasining mohiyati va uning til tizimidagi o‘rni .6 1.2. grammatik ma’no va grammatik shaklning kategoriya bilan o‘zaro bog‘liqligi .9 ii bob. o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriyalarni o‘rganish va tasnifi 13 2.1. o‘zb...

This file contains 24 pages in DOCX format (90.1 KB). To download "o‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilshunosligida grammati… DOCX 24 pages Free download Telegram