xvii-xix asrlarda orta osiyoda ilm fan

DOCX 20 pages 1.3 MB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.3 MB

File type DOCX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

xvii-xix asrlarda orta osiyoda ilm fan reja kirish · siyosiy-madaniy muhit · ta’lim va ilmiy muassasalar · tabiiy fanlar va ijtimoiy-gumanitar fanlar · mashhur olimlar va asarlar · rossiya bilan aloqalar va yangilanishlar · qo’lyozma an’analari · ilm-fan taraqqiyotiga ta’sir etgan omillar xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish xvii-xix asrlarda o’rta osiyoda ilm-fan rivoji mavzusi o’rta osiyo tarixining murakkab va qiziqarli davrini o’rganishga bag’ishlangan bo’lib, bu davrda mintaqa siyosiy parchalanish, ichki urushlar va tashqi bosqinlar ta’sirida bo’lgan. ushbu kirish qismida davr chegaralari va siyosiy kontekst, ilm-fanning jamiyatdagi ro’li, shuningdek, ishning maqsadi, vazifalari va manbalari ko’rib chiqiladi. bu mavzu o’rta osiyoning madaniy va ilmiy merosini yoritish orqali mintaqaning global ilm-fan tarixidagi o’rnini tushunishga yordam beradi. davr chegarasi va siyosiy kontekst xvii-xix asrlar (taxminan 1600-1900 yillar) o’rta osiyoda siyosiy beqarorlik va o’zgarishlar davri bo’lib, bu vaqt mintaqani parchalangan xonliklar (buxoro, xiva va qo’qon xonliklari) shaklida saqlagan. davrning boshida, xvi asr oxirida shayboniylar sulolasi (1500-1598 …

2 / 20

ini bosib oldi va ularni protektoratga aylantirdi. bu jarayon «buyuk o’yin» (rossiya va britaniya o’rtasidagi raqobat) natijasida sodir bo’ldi va o’rta osiyoni mustamlaka holatiga olib keldi. shu bilan birga, qing sulolasi (xitoy) sharqiy turkiston (xinjiang) ni nazorat qildi, bu esa mintaqadagi ilmiy va madaniy o’zgarishlarga ta’sir ko’rsatdi. ilm-fanning jamiyatdagi ro’li xvii-xix asrlarda o’rta osiyoda ilm-fan asosan diniy va an’anaviy shaklda rivojlangan bo’lib, jamiyatda ma’naviy va ma’muriy ro’l o’ynagan. ilmiy faoliyat masjidlar va madrasalarda (yuqori va o’rta ta’lim muassasalari) olib borilgan, u yerda islom ilmlari (fiqh, kalom, tafsir), arab tili, mantiq, falsafa, tibbiyot va matematika o’qitilgan. madrasalar jamiyatning elita qatlamini tayyorlagan: ularda o’qiganlar sudyalar (qozilar), muftilar va ma’murlar bo’lishgan. masalan, buxoroda 366 ta madrasa mavjud bo’lgan (1832 yil ma’lumotlari bo’yicha), ularda 10 minglab talabalar ta’lim olgan.ilm-fan jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlagan: vakflar (xonlar va boylar tomonidan moliyalashtirilgan) orqali madrasalar qurilgan va ularda astronomiya (ulug’bek an’analari), tibbiyot (subhonquli xonning tibbiy asarlari) va qishloq …

3 / 20

lar sifatida shakllandi. bu xonliklarning hududlari hozirgi o’zbekiston, tojikiston, turkmaniston va qozog’istonning qismlarini qamrab olgan bo’lib, ularning rivojida ilm-fan va ta’lim muhim o’rin tutdi. islomiy qadriyatlar asosida qurilgan jamiyatda ilm-fan diniy va dunyoviy bilimlarni birlashtirib, xonliklarning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotini ta’minladi. bu davrda ilm-fan rivoji siyosiy muhitning barqarorligiga bog’liq bo’lib, xonlar va ulamolar o’rtasidagi hamkorlik orqali madrasalar, kutubxonalar va ilmiy majlislar tashkil etildi. ushbu maqolada xvii-xix asrlarda o’rta osiyoda ilm-fanning siyosiy-madaniy muhitdagi o’rni va ta’lim-ilmiy muassasalar tizimi chuqur tahlil qilinadi. tahlil dalillar va amaliy misollar asosida olib boriladi, bu esa davrning o’ziga xos xususiyatlarini yoritib beradi. siyosiy-madaniy muhit xvii-xix asrlarda o’rta osiyoda ilm-fan rivoji siyosiy-madaniy muhit bilan chambarchas bog’liq edi. bu davrda buxoro, xiva va qo’qon xonliklari mustaqil siyosiy birliklar sifatida mavjud bo’lib, ularning boshqaruvi islom shariati asosida tashkil etilgan edi. xonlar va emarlar diniy qadriyatlar orqali o’z hokimiyatlarini mustahkamlab, ilm-fanni jamiyatning ma’naviy asosi sifatida ko’rdilar. siyosiy muhitning barqarorligi …

4 / 20

orlar ilmiy faoliyatni qo’llab-quvvatlab, madrasalar qurdirgan va ulamolar bilan maslahatlashgan. masalan, emir shahmurad shariat asosidagi sud-hukm islohotlarini o’tkazib, oliy sudni 40 nafar qozi bilan tashkil etgan, bu esa siyosiy muhitni ilmiy-diniy tamoyillar bilan mustahkamlagan. buxoro xonligining siyosiy tuzumi markazlashgan bo’lib, emarning hokimiyati ulamolar orqali ta’minlangan, ular esa xalq orasida ma’naviy obro’ga ega edilar. madaniy muhitda fors va arab tillarida yozilgan asarlar, shuningdek, o’zbek adabiyoti (alisher navoiy asarlarining nusxalari) ommalashgan.xiva xonligi (xvi asr oxiri - xx asr boshlari) esa qong’irotlar sulolasi davrida (xviii asr oxiri - xix asr) gullagan. xon muhammad rahim ii (feruz, 1864-1910) davrida xiva shahri madaniy markazga aylangan, u yerda 160 dan ortiq masjid, 60 ziyoratgoh, 1500 boshlang’ich maktab va 103 madrasa mavjud bo’lgan. siyosiy muhitda shariat qonunlari ustuvor bo’lib, xonlar ulamolar maslahati bilan qarorlar qabul qilgan. masalan, muhammad rahim xon ichkilik va giyohvandlikka qarshi qonunlar chiqargan, bu esa madaniy muhitni diniy qadriyatlar bilan boyitgan. xiva xonligining siyosiy …

5 / 20

emizmni tanqid qilgan. qo’qon xonligining siyosiy tuzumi 1842 yilda buxoro tomonidan bosib olinganidan keyin zaiflashgan, ammo madaniy meros saqlanib qolgan.ushbu xonliklarning siyosiy-madaniy muhiti ilm-fan rivojiga ta’sir ko’rsatgan, chunki xonlar ilmiy faoliyatni o’z hokimiyatlarini mustahkamlash vositasi sifatida ishlatgan. dalil sifatida, xix asrda buxoro emiratida 80 ga yaqin madrasa va 800 mudarris mavjud bo’lgan, bu esa siyosiy barqarorlik natijasida yuzaga kelgan. amaliy misol: xiva xonligida muhammad rahim xonning bosmaxonasi ochilishi, bu orqali shoirlarning divonlari chop etilgan va madaniy muhit boyigan. madrasalar, kutubxonalar, vaqf tizimi madrasalar o’rta osiyo xonliklarida ilm-fanning asosiy markazlari bo’lgan. xvii-xix asrlarda ular siyosiy va madaniy muhitning ajralmas qismi sifatida qurilgan, xonlar va boylar tomonidan moliyalashtirilgan. buxoroda 200-400 madrasa mavjud bo’lgan, ularning ko’pchiligi waqf tizimi orqali ta’minlangan. waqf - bu xayriya mulki bo’lib, yerlar, do’konlar va boshqa daromad manbalaridan tushgan mablag’lar madrasalarning ta’miri, mudarrislarning maoshi va talabalar stipendiyasiga sarflangan. masalan, 1913 yilda buxoroda 72 madrasa waqf mablag’lari bilan 3,760,000 tanga …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "xvii-xix asrlarda orta osiyoda ilm fan"

xvii-xix asrlarda orta osiyoda ilm fan reja kirish · siyosiy-madaniy muhit · ta’lim va ilmiy muassasalar · tabiiy fanlar va ijtimoiy-gumanitar fanlar · mashhur olimlar va asarlar · rossiya bilan aloqalar va yangilanishlar · qo’lyozma an’analari · ilm-fan taraqqiyotiga ta’sir etgan omillar xulosa foydalanilgan adabiyotlar kirish xvii-xix asrlarda o’rta osiyoda ilm-fan rivoji mavzusi o’rta osiyo tarixining murakkab va qiziqarli davrini o’rganishga bag’ishlangan bo’lib, bu davrda mintaqa siyosiy parchalanish, ichki urushlar va tashqi bosqinlar ta’sirida bo’lgan. ushbu kirish qismida davr chegaralari va siyosiy kontekst, ilm-fanning jamiyatdagi ro’li, shuningdek, ishning maqsadi, vazifalari va manbalari ko’rib chiqiladi. bu mavzu o’rta osiyoning madaniy va ilmiy merosini yoritish orqali mintaq...

This file contains 20 pages in DOCX format (1.3 MB). To download "xvii-xix asrlarda orta osiyoda ilm fan", click the Telegram button on the left.

Tags: xvii-xix asrlarda orta osiyoda … DOCX 20 pages Free download Telegram