badiiy matnni tarkibi xususida o'zbek olimlarining qarashlari

DOCX 24 pages 47.9 KB Free download

24 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 47.9 KB

File type DOCX

Pages 24

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 24

badiiy matnni tarkibi xususida o'zbek olimlarining qarashlari reja: 1. badiiy matnni tarkibi xususida o'zbek olimlarining qarashlari 2. badiiy matnning sintaktik xususiyatlari. 3. . farqlash subyekti badiiy matnning sintaktik xususiyatlari. badiiy nutqning ta’sirchanligini ta’minlashda sintaktik usuldan keng foydalaniladi. ekspressivlikning namoyon bo’lish shakllarini teran tadqiq qilgan tilshunos adham abdullayev “sintaktik gradatsiya, sintaktik sinonimiya, bog’lovchilarning maxsus qo’llanishi, antiteza, monolog, sukut, inversiya, takroriy gaplar, ritorik so’roq” kabi uslubiy figuralar «fikrnmg o’ta ta’sirchan ifodalanishi”ga xizmat qilishini ta’kidlaydi. «badiiy tekstning lingvistik tahlili» kitobi mualliflari sintaktik figuralarning quyidagi takror asosiy ko’rinishlari mavjudligini bayon qilishadi: «anafora, epifora, antiteza, gradatsiya, ellipsis, alliteratsiya, ritorik so’roq kabilar».65 bu uslubiy vositalar mavzuga aloqador bo’lgan barcha adabiyotlarda uchraydi. biz quyidagi o’nta hodisaga to’xtalish bilan cheklanamiz: 1. sintaktik parallelizm. 2. emotsiyonal gap. 3.ritorik so’roq gap. 4. inversiya. 5. ellipsis. 6. sukut 7. gradatsiya. 8. antiteza. 9. farqlash. 10. o’xshatish. sintaktik parallelizm. badiiy matnda sintaktik jihatdan bir xil shakllangan gaplar ko’p qo’llaniladi. tilshunoslikda bunday qurilmalar …

2 / 24

a’noni kuchaytirishga va fikrning batafsil – atroflicha ifodalanishiga, tasvir obyekti bilan bog’liq ma’lumotlar fondining kengayib borishiga xizmat qiladi. masalan: qo’shchi kalondimoq – kalondimoq qadam bosdi. kibor – kibor quoch otdi. kerma qosh – kerma qosh boqdi.(t.murod) bu misolda qahramonning uch xil harakati bir xil shakllangan gaplarda ifodalangan, ya’ni, qadam bosmoq – quloch otmoq-boqmoq. quyidagi misolda esa bir harakat bilan ma’lumotlar fondi parallel gaplarda kengayib boradi: tom bosh adog’ilab qadamladi. vazmin – vazmin qadamladi. olislarga dono – dono boqib qadamladi. yoki: qo’shchi qo’llari ketida tag’in qadam oldi. mag’ribga boqib qadam oldi. mashriqqa boqib qadam oldi.(t.murod) emotsional gaplar. so’zlovchining o’ta xursandlik yoki o’ta xafalik holatlarini yoki qahramonning his-hayajonini, voqea-hodisaga emotsional munosabatini ifodalovchi gaplar emotsiyonal gaplar hisoblanadi. emotsional gaplar tarkibida maxsus ijobiy va salbiy bo’yoqdor so’zlar (chehra, o’ktam, tabassum / turq, qo’pol, tirjaymoq kabi) mavjud bo’ladi. o’sha so’zlar orqali qahramon ruhiyatida kechayotgan sevinish, qo’rquv, g’azab kabi psixologik jarayonlarni hamda yozuvchining tasvir obyektiga nisbatan …

3 / 24

day shama qildinga!(a.qahhor) evoh, essiz umr, essiz qizim!.. voy bechora! – dedi gulsumbibi birdan. sho’rlik qizga qiyin bo’libdi hammadan (oybek). ritorik so’roq gaplar ham badiiy matnning emotsional-ekspressivligini ta’miniovchi uslubiy vositalardan hisoblanadi. tasdiq va inkor mazmuniga ega bo’lgan, tinglovchidan javob talab qilmaydigan gaplar ritorik so’roq gap deyiladi. ko’pincha ritorik so’roq gaplar tarkibida nahotki, axir kabi ta’kidni kuchaytiruvchi so’zlar keladi. ular nutqqa ko’tarinki ruh bag’ishlaydi va tasdiqning kuchli emotsiya bilan ta’kidlanishi uchun xizmat qiladi. bunday gap shakllari qahramonning hayratlanishini, quvonchini, ajablanishini, shubha va gumonsirashini, g’azab va nafratini ifodalashda juda qo’l keladi. ichki va tashqi nutqda, monologik va dialogik nutqlarda keng qo’llaniladi. ardoqli shoir abdulla oripovning «olamonga» deb atalgan quyidagi she’ri ritorik so’roqning go’zal namunasi bo’la oladi: mashrab osilganda qayoqda eding? cho’lpon otilganda qayoqda eding? surishtirganmiding qodiriyni yo qalqon bo’lganmiding kelganda balo? hukmlar o’qilur sening nomingdan, tarixlar to’qilur sening nomingdan. nimasan? qandayin sehrli kuchsan? nechun tomoshaga bunchalar o’chsan? qarshingda, hasratli o’yga tolaman, qachon …

4 / 24

ladi: bozorga o’xshaydi asli bu dunyo, bozorga o’xshaydi bunda ham ma’ni. ikkisi ichra ham ko’rmadim aslo, molim yomon degan biror kimsani. (a.oripov) ellipsis (yun. tushish, tushirilish) deb nutqiy aloqa jarayonida gap bo’laklarining muayyan maqsad bilan tushirilishi hodisasiga aytiladi. bunday tushirilish tildagi lingvistik iqtisod – lisoniy tejamkorlik tamoyili asosida amalga oshiriladi. masalan: avaylaganing shu bo’lsa… uning zardali ovozi ham jonimga tegdi. (y.akram) iltimos to’xtang… anavinga qarang! (sh.xolmirzayev) – nima qilardingiz shu sassiq bilan tortishib? (s.ahmad) –topamiz-da, – dedim. talantlar seni redaksiyangga emas, redaksiyam bo’lmasayam menga keladi.(sh.xolmirzayev) keltirilgan misollarning birinchi va ikkinchisida «narsa» so’zi, uchinchi va to’rtinchisida «odam» so’zi ellipsisga uchragan. bu jonli nutq uchun tabiiy hol bo’lib, badiiy matnga ham huddi shu – jonli nutqqa xos tabiiylikni ta’minlash maqsadi bilan olib kirilgan. badiiy matndagi ellipsis tekshirilganda, qaysi gap bo’lagi ellipsisiga uchraganligi va bundan qanday maqsad kuzatilganligi izohlanadi. ellipsisni maqollarda juda ko’p uchratamiz. so’zlarning tushirilishi natijasida maqol tabiatiga xos ixchamlik va ifodalilik …

5 / 24

ri falonchiyev janoblari aytganlariday, bu tuproq o’rusiya tojidagi oliy qimmat dur, ha, dur! (t.murod) 3. qahramonning ma’lum muddat o’ylanib qolganligini ifodalashda: – o’zi… poshsho kattami, vazir kattami? (t.murod) – bolalarim… -deydi. oppoq soch odam labiarini rho’chchaytirio’cho’chchaytirib o’ylab qoladi. ~ bolalarim… ~ deydi – men sizlarni bola deyishgayam tilim bormayapti. sizlar kattatar hayotini boshdan kechiryapsiz. (t.murod). odatda, qahramonning sukuti (jim qolishi) ko’p nuqta bilan belgilanadi. lekin, shuni unutmaslik kerakki, ko’p nuqta bilan tugallangan hamma gaplar ham sukutga misol bo’lavermaydi. ba’zan muallifning o’zi qahramonning jim qolishi va uning sababini bayon qiladi. bunday vaziyatda ekspressiv effekt sezilarsiz darajaga tushadi: xotini nima desa «yo’q» deydigan so’fi bu safar birdaniga «yo’q» demasdan, xayolga ketdi. sukut-uzoqqa cho’zilganidan keyin qurvonbibi endi bu safar jiddiy bir chehra bilan: – nimaga indamaysiz? xo’p deng! katta odam, uyat bo’ladi. bir yaxshi xotinlari, bir otincha qizlari borki… (cho’lpon). gradatsiya (lot. gradatio – zinapoya, bosqichma bosqich kuchaytirish). nutq parchalaridan biri ikkinchisining ma’nosini …

Want to read more?

Download all 24 pages for free via Telegram.

Download full file

About "badiiy matnni tarkibi xususida o'zbek olimlarining qarashlari"

badiiy matnni tarkibi xususida o'zbek olimlarining qarashlari reja: 1. badiiy matnni tarkibi xususida o'zbek olimlarining qarashlari 2. badiiy matnning sintaktik xususiyatlari. 3. . farqlash subyekti badiiy matnning sintaktik xususiyatlari. badiiy nutqning ta’sirchanligini ta’minlashda sintaktik usuldan keng foydalaniladi. ekspressivlikning namoyon bo’lish shakllarini teran tadqiq qilgan tilshunos adham abdullayev “sintaktik gradatsiya, sintaktik sinonimiya, bog’lovchilarning maxsus qo’llanishi, antiteza, monolog, sukut, inversiya, takroriy gaplar, ritorik so’roq” kabi uslubiy figuralar «fikrnmg o’ta ta’sirchan ifodalanishi”ga xizmat qilishini ta’kidlaydi. «badiiy tekstning lingvistik tahlili» kitobi mualliflari sintaktik figuralarning quyidagi takror asosiy ko’rinishlari mavjudligini bayo...

This file contains 24 pages in DOCX format (47.9 KB). To download "badiiy matnni tarkibi xususida o'zbek olimlarining qarashlari", click the Telegram button on the left.

Tags: badiiy matnni tarkibi xususida … DOCX 24 pages Free download Telegram