o'zbek tilining lug'at tarkibi

DOCX 6 sahifa 17,3 KB Bepul yuklash

6 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 17,3 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 6

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 6

7-mavzu: ilmiy uslub. sohaviy terminlarning leksik xususiyatlari hozirgi o‘zbek tilining lug‘at tarkibi (so‘z boyligi) o‘zbek tilining butun tarixiy taraqqiyoti davomida shakllangan hodisadir. undagi so‘zlarning paydo bo‘lish davri va kelib chiqish manbai ham har xildir. umuman, har qanday til o‘z lug’at tarkibi va grammatik qurilishiga ega bo‘ladi. lekin xalqlar o‘rtasidagi uzoq tarixiy davrlar mobaynida davom etadigan iqtisodiy, siyosiy, madaniy aloqalar bu xalqlarning tillariga ham shubhasiz, o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. natijada bir tilga xos fonetik, leksik va boshqa elementlar ikkinchi bir tilga o‘tib o‘zlashib ketadi. bunday o‘zaro ta’sir etish ayniqsa leksikada bo‘ladi. o‘zbek xalqi ham o‘z tarixining turli davrlarida boshqa xalqlar bilan iqtisodiy, madaniy, siyosiy aloqada bo‘lgan va bu xalqlarning tili o‘zbek tiliga ma’lum darajada o‘z ta’sirini qoldirgan. xususan, boshqa tillardan o‘zbek tiliga ko‘plab so‘zlar o‘zlashganini shu ta’sir bilan izohlash mumkin. natijada, o‘zbek tili lug‘at tarkibida shu tilning o‘ziga xos leksik qatlam bilan birga o‘zlashgan qatlam ham yuzaga kelgan. o‘z qatlamga o‘zbek tilining …

2 / 6

n yasalgan so‘zlar: jangchi, mardlik, sabzavotchilk, do‘stlik, pulsiz, xastalanmoq; b) arabcha so‘zlardan yasalgan so‘zlar: rahbarlik, qimmatli, ovqatlanmoq; v) ruscha-baynalmilal so‘zlardan yasalgan so‘zlar: sportchi, betonlamoq; 3) boshqa tillardan o‘tgan yasovchi vositalar yordamida o‘z va o‘zlashma so‘zlardan hosil qilingan so‘zlar: tilshunos, mehnatkash, kitobxon, vagonsoz, ilmiy. o‘zlashgan qatlam. forscha-tojikcha so‘zlar. fors-tojik tilidan so‘zlar tovush o‘zgarishlarisiz olingan. so‘z o‘rtasi va oxirida qo‘sh undoshlar keladi, tarkibida no-, ba-, be-, hamkabi old qo‘shimchalari bo‘ladi. masalan: andisha, barg, bahor, daraxt, farzand, daromad, buromad, ozoda, noma’lum, bedarvoza, hamkasb. arabcha so‘zlar. arab tilidan o‘zlashgan so‘zlarning ko‘pchiligi fan va dinga oid bo‘lib, asosiy qismi fors tili orqali kirgan. masalan: adabiyot, kitob, oila, davlat, mehnat, muqaddas, san’at, a’lo, mutolaa, doim, inshoot kabi. ruscha-baynalmilal so‘zlar. rus tili va u orqali g‘arb tillaridan o‘zlashgan so‘zlar fan-texnika, siyosiy-iqtisodiy sohalarga oid. bu so‘zlar ikki usulda: aynan va kalkalab olish bilan o‘zlashgan. bunday so‘zlar o‘rtasida undoshlar yonma -yon keladi, so‘z oxirida qo‘sh undoshlar, qorishiq tovushlar, old …

3 / 6

shqa yodnomalarda o‘z ifodasini topgan qag‘an, budun, baliq (“shahar” ma’nosida), sab (“kengash” ma’nosida), bitikchi (“kotib” ma’nosida), alp (“qahramon” ma’nosida) kabi terminlar buning yaqqol misolidir. ijtimoiy-siyosiy hayotdagi o‘zgarishlar, tabiiyki, o‘zining leksik qatlamlarida ham o‘z ifodasini topadi. bu fikrimizni m.koshg‘ariyning “devonu lug‘otit turk” asaridagi quyidagi ijtimoiy-siyosiy terminlar misolida ham ko‘rish mumkin : and, buzun, baæ, boæun (“jamoa” ma’nosida), bachèg‘ (“ahd” ma’nosida), beg, æarlèg‘, boæ (“qabila” ma’nosida), æag‘è, bulg‘aq (“fitna” ma’nosida), æer (“mamalakat” ma’nosida) va hokazo. o‘sha davr ijtimoiy-siyosiy terminologiyasing muhim xususiyatlaridan biri shundaki, ularning ba’zilari hozirgi kunda ham o‘zbek va qoraqalpoq hamda boshqa turkiy tillarda faol qo‘llanib kelinmoqda (el -el, boy-bay, ont-ant). h.dadaboyevning dissertatsiya ishiga obyekt qilib olingan xi-xiv asrlar yozma yodgorliklari tilidagi qiyoslash uchun olingan ijtimoiy-siyosiy va sotsial-iqtisodiy terminlardan bugungi kunda uyg‘ur tilida-348, qozoq tilida-220, qirg‘iz tilida-244, turk tilida-370, o‘zbek tilida esa-390 tasi ishlatilar ekan. 2. o‘zbek tilining ijtimoiy-siyosiy terminologiyasi, ayniqsa, xix asrning ikkinchi yarmidan boshlab rus tilidan va yevropa tillaridan …

4 / 6

nosini izohlang. zamin, mehr-muhabbat, ma’naviy-axloqiy qadriyatlar, urf-odatlar, yel-yurt ravnaqi, shaxsiy manfaat, fidoyilik, madaniy meros, sadoqat, jasorat, xalq farovonligi, ilm-fan va madaniyat ravnaqi. topshiriq. tarixda o‘z jasorati bilan nom qoldirgan qahramonlar haqida hikoya tuzing. topshiriq. “vatanparvarlik nima?” mavzusida esse yozing. topshiriq. davriy nashrlardagi maqolalar asosida fidoyiligi bilan tanilgan zamondoshlsrimiz haqida ma’lumot tayyorlang. atamalar va ularning vujudga kelishi ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, ma’lum fan, ishlab chiqarish sohasidagina qo‘llaniladigan va asosan o‘sha soha kishilari tushunadigan maxsus so‘zlar terminlar – atamalar sifatida qaraladi. sohaviy terminlar va ularning qo‘llanishi. iqtisodiyot terminologiyasini, umuman, boshqa soha terminologiyalarini ham boyitishda ona tili imkoniyatlaridan foydalanish haqida gap ketganda quyidagi uch holatga e’tibor berish zarur bo‘ladi: 1. muayyan bir tilda, shuningdek, o‘zbek tilida ham iqtisodga oid tushunchalarni aniq ifodalovchi qator leksemalar qadim-qadimdan qo‘llab kelinmoqda. o‘zbek adabiy tili boyligining bir qismi o‘laroq, bunday so‘zlar keyinroq, konkret terminologik tizim vujudga kela boshlashi bilan iqtisod fanining maxsus tushunchalarini ifodalash uchun jalb qilina boshlangan edi. …

5 / 6

il qilingan yasama lug‘aviy birliklar hisoblanadi: jamg‘arma, ijarachi, ishsizlik, uyushma, tejamkor, iqtisodiyot, tadbirkor, bojxona, qarzdor, boylik kabilar shular jumlasidandir. bunday terminlarning bir qismi tegishli ruscha-baynalmilal muqobillarining o‘zbek tilidagi kalkasi sifatida yuzaga kelgan. hozirgi o‘zbek tili lug‘at tarkibida, uning iqtisodiy terminlar tizimida yuqoridagidek umumturkiy, o‘zbek terminlari bilan bir qatorda fors -tojikcha, arabcha, shuningdek, ruscha-baynalmilal leksemalar ham qo‘llanib kelinayotir. masalan, sarmoya, savdogar, tojir, sarkor, daromad, dastmoya kabi fors-tojikcha so‘zlar asosiy iqtisodiy terminlar bo‘lib qo‘llanmoqda. o‘zbek tili iqtisodiyot terminologiyasining ruscha-baynalmilal terminlar hisobiga to‘ldirilishi haqida gap ketganda shuni aytish kerakki, rus tili leksikasi imperiya davrida mahalliy tillarga, xususan, o‘zbek tiliga ham o‘z ta’sirini o‘tkazdi. masalan, veksel, preyskursant, kredit, tovar, buxgalter, bank, kassir, avans, makler va boshqalar. adabiyotlar 1. aminov m., madvaliyev a., mahkamov n., mahmudov n. ish yuritish. (amaliy qo‘llanma) – toshkent: o‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2017.-455 b. 2. mahmudov n., rafiyev a., yo‘ldoshev i. nutq madaniyati va davlat tilida ish yuritish (darslik)-toshkent: cho‘lpon, 2013. …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 6 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"o'zbek tilining lug'at tarkibi" haqida

7-mavzu: ilmiy uslub. sohaviy terminlarning leksik xususiyatlari hozirgi o‘zbek tilining lug‘at tarkibi (so‘z boyligi) o‘zbek tilining butun tarixiy taraqqiyoti davomida shakllangan hodisadir. undagi so‘zlarning paydo bo‘lish davri va kelib chiqish manbai ham har xildir. umuman, har qanday til o‘z lug’at tarkibi va grammatik qurilishiga ega bo‘ladi. lekin xalqlar o‘rtasidagi uzoq tarixiy davrlar mobaynida davom etadigan iqtisodiy, siyosiy, madaniy aloqalar bu xalqlarning tillariga ham shubhasiz, o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. natijada bir tilga xos fonetik, leksik va boshqa elementlar ikkinchi bir tilga o‘tib o‘zlashib ketadi. bunday o‘zaro ta’sir etish ayniqsa leksikada bo‘ladi. o‘zbek xalqi ham o‘z tarixining turli davrlarida boshqa xalqlar bilan iqtisodiy, madaniy, siyosiy aloqada bo‘lgan va...

Bu fayl DOCX formatida 6 sahifadan iborat (17,3 KB). "o'zbek tilining lug'at tarkibi"ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: o'zbek tilining lug'at tarkibi DOCX 6 sahifa Bepul yuklash Telegram