radioelektronikaning nazariy asoslari

PPTX 28 pages 1.9 MB Free download

28 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.9 MB

File type PPTX

Pages 28

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 28

visokoeffektivnie sistemi sjatiya media kontenta televizionnix programm, otsenka kachestva i ix sposobi dalneyshego sovershenstvovaniya radioelektronikaning nazariy asoslari 11-ma’ruza. radioto‘lqinlarning yer sharoitida tarqalish nazariyasi phd., a.berdiyev tret kafedrasi mudiri 📡 radioto‘lqinlarning yer sharoitida tarqalishi elektromagnit to‘lqinlar, xususan, radioto‘lqinlar, axborotni uzatishning asosiy va eng samarali vositalaridan biri sifatida keng qo‘llaniladi. radioto‘lqinlar orqali aloqa texnologiyalari simli tizimlarga nisbatan ancha iqtisodiy va mobil bo‘lib, xx asr boshlaridan boshlab keng miqyosda rivojlana boshladi. 🔹 radioto‘lqinlar orqali aloqa muhim ijtimoiy funksiyalarni bajargan: 1920-yillarda keng hududlarga gazeta tarqatish qiyin bo‘lgan sharoitda radioeshittirish (efir orqali axborot uzatish) aholining keng qatlamlariga axborot yetkazish imkonini berdi. keng hududli davlatlarda, xususan, sssr va aqsh da bu texnologiya aholining savodxonligini oshirish va xabardorlik darajasini ko‘tarishda muhim vosita bo‘ldi. televizion signal uzatish esa radioto‘lqinlar vositasida global axborot tizimlarining shakllanishiga xizmat qildi. 🔹 radioto‘lqinlarning eng muhim ustunliklaridan biri — harakatdagi obyektlar bilan aloqa o‘rnatish imkoniyati hisoblanadi kema, samolyot, sun’iy yo‘ldosh va hatto koinot apparatlari …

2 / 28

it to‘lqinlarga ta’siri yer yuzasining fizik xossalari va uning relyefi elektromagnit to‘lqinlarning tarqalishiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. yer sirtiga yaqin tarqaluvchi to‘lqinlar "yer usti to‘lqinlari" (“ground waves") deb nomlanadi. ushbu to‘lqinlar yer yuzasi bilan o‘zaro ta’sirlashadi: ularning bir qismi aks etadi, ikkinchi qismi esa yutiladi, natijada signal intensivligi kamayadi. yerning sferik shakli (yer radiusi r ≈ 6370 km) to‘lqinlarning to‘g‘ri chiziqli tarqalishini cheklaydi. ya’ni, to‘lqinlar bir nuqtadan ikkinchisiga faqat to‘g‘ridan to‘g‘ri ko‘rish doirasida yetib boradi. bu ko‘rinish doirasi "geometrik ko‘rinish sohasi" deb ataladi va u antennalar balandligiga bog‘liq holda aniqlanadi. quyidagi formulalar yordamida ikkita turli balandlikdagi antenna orasidagi maksimal ko‘rinish masofasini hisoblash mumkin: yoki yer radiusini hisobga olgan holda yanada aniqroq formula: rasmda ko‘rsatilgan geometrik model orqali bu bog‘lanish tasvirlangan. ko‘rinib turibdiki, radioto‘lqinlar yerning egriligi sababli ma’lum bir masofadan so‘ng “soya zonasiga” tushadi. shu bilan birga, to‘lqinlar bu hududga difraksiya orqali ham kirishi mumkin. 5 yer atmosferasining tuzilishi va uning …

3 / 28

arab o‘zgaradi, shuning uchun ionosfera odatda quyidagi qatlamlarga ajratiladi: d, e, f₁ va f₂. ushbu qatlamlar radio to‘lqinlarni aks ettirish, singdirish va yo‘naltirish xususiyatlariga ega. 📌 d-qatlami (60–90 km): bu qatlam erkin elektronlar zichligining eng past bo‘lgan hududidir (~10⁸–10⁹ zarracha/m³). quyoshdan keluvchi rentgen nurlari asosiy ionlashtiruvchi manba hisoblanadi. bundan tashqari, meteorlar, kosmik nurlar va magnitosfera zarralari ham ionlashtirishga hissa qo‘shadi. tunda bu qatlam deyarli yo‘qoladi. ushbu qatlamlarning har biri radio to‘lqinlar tarqalishiga o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatadi. ayniqsa, uzoq masofaga signal uzatishda bu qatlamlarning fizik holati va strukturasini inobatga olish muhim. yer atmosferasining qatlamlari grafik ko‘rinishda tasvirlangan (shartli ravishda kunduz kuni uchun). rang zichligi orqali elektronlarning konsentratsiyasi ifodalangan. 7 yer atmosferasining qatlamlari grafik ko‘rinishda tasvirlangan (shartli ravishda kunduz kuni uchun). rang zichligi orqali elektronlarning konsentratsiyasi ifodalangan. ionosferaning e va f qatlamlari ionosferaning e qatlamidagi elektron zichligi odatda 2·10¹¹ m⁻³ atrofida bo‘ladi. bu qatlamda kunduz kuni quyoshdan kelayotgan qisqa to‘lqinli elektromagnit nurlanish …

4 / 28

ari natijasida maksimal elektron zichligi 250–400 km oralig‘ida kuzatiladi. bu f1 va f2 sohalari ko‘rinishida ajratiladi: f1 kunduz kuni faol bo‘lsa, f2 tun davomida ham saqlanib qoladi. f2 qatlamda elektronlar zichligi 2·10¹² m⁻³ ga yetishi mumkin, kechasi esa 10¹¹ m⁻³ gacha tushadi. ushbu qatlam radioto‘lqinlarni ayniqsa yuqori chastotalarda qaytarishi (akslantirshi) mumkin, chunki plazmadagi erkin elektronlar elektromagnit to‘lqinlar bilan faol o‘zaro ta’sirlashadi. shuni ham unutmaslik kerakki, bu qatlamlardagi elektron zichligi o‘zgaruvchan bo‘lib, ular geografik koordinatalar, yil fasli, va ayniqsa quyosh faolligi bilan bog‘liq holda o‘zgaradi. masalan, quyoshdagi portlashlar ionosfera holatini butunlay o‘zgartirib, qisqa muddatda radioaloqani butkul uzib qo‘yishi mumkin. 9 plazmaning elektromagnit to‘lqinlarga ta’siri va plazma tebranishlari chastotasi biz har kuni quyosh nurlari bemalol yerga yetib kelayotganiga guvoh bo‘lamiz. bu holat ionosferaning yorug‘lik to‘lqinlari uchun to‘liq shaffof ekanligini ko‘rsatadi. chunki ionosferadagi zarracha zichligi taxminan 10¹² m⁻³ bo‘lib, bu zichlikda har bir zarracha o‘rtacha 10⁻¹² m³ hajmda joylashgan bo‘ladi. bu hajmga to‘g‘ri …

5 / 28

gacha tutadi. bu plazmaviy qatlam bo‘lib, erkin elektronlar va ionlarning mavjudligi sababli elektromagnit to‘lqinlar u bilan o‘zaro ta’sirlashadi. plazmaning muhim fizik xossalaridan biri bu uning “plazma chastotasi” bilan bog‘liq bo‘lib, u quyidagi formula orqali aniqlanadi: yuqoridagi formuladan chastota va to‘lqin uzunligi chegaralari quyidagicha olinadi: bu ifodalar shuni anglatadiki, plazma faqat chastotadan past bo‘lgan to‘lqinlarni aks ettira oladi. yuqoriroq chastotali to‘lqinlar esa ionosferani “teshib o‘tadi” – ular akslanmaydi, balki o‘tib ketadi. 🔬 fizik talqin: bu hodisa plazmaning dielektrik xossalariga bog‘liq. agar elektromagnit to‘lqin chastotasi plazma chastotasidan kichik bo‘lsa, elektronlar tezda tashqi elektr maydon ta’siriga javob berib, qarama-qarshi maydon hosil qiladi va to‘lqin akslanadi. agar chastota katta bo‘lsa, elektronlar maydonga javob bera olmaydi – bu holda to‘lqin plazmadan erkin o‘tadi. 🌌 amaliy jihat: plazmaning chastotaviy javobi tufayli radioto‘lqinlarning o‘zgaruvchi muhitlarda qanday tarqalishini tushunish mumkin. masalan, ionosfera orqali uzoq masofalarga aloqa (hf aloqa) tashkil etiladi. ammo yuqori chastotali (ghz) to‘lqinlar bu qatlam …

Want to read more?

Download all 28 pages for free via Telegram.

Download full file

About "radioelektronikaning nazariy asoslari"

visokoeffektivnie sistemi sjatiya media kontenta televizionnix programm, otsenka kachestva i ix sposobi dalneyshego sovershenstvovaniya radioelektronikaning nazariy asoslari 11-ma’ruza. radioto‘lqinlarning yer sharoitida tarqalish nazariyasi phd., a.berdiyev tret kafedrasi mudiri 📡 radioto‘lqinlarning yer sharoitida tarqalishi elektromagnit to‘lqinlar, xususan, radioto‘lqinlar, axborotni uzatishning asosiy va eng samarali vositalaridan biri sifatida keng qo‘llaniladi. radioto‘lqinlar orqali aloqa texnologiyalari simli tizimlarga nisbatan ancha iqtisodiy va mobil bo‘lib, xx asr boshlaridan boshlab keng miqyosda rivojlana boshladi. 🔹 radioto‘lqinlar orqali aloqa muhim ijtimoiy funksiyalarni bajargan: 1920-yillarda keng hududlarga gazeta tarqatish qiyin bo‘lgan sharoitda radioeshittirish (efi...

This file contains 28 pages in PPTX format (1.9 MB). To download "radioelektronikaning nazariy asoslari", click the Telegram button on the left.

Tags: radioelektronikaning nazariy as… PPTX 28 pages Free download Telegram