gidrologiya fanining maqomi va vazifalari

DOC 7 pages 53.5 KB Free download

7 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 53.5 KB

File type DOC

Pages 7

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 7

ma'ruza № 1 kirish. gidrologiya fani. fanning maqsad va vazifalari. reja: 1.tabiatda suv va inson hayoti. 2.gidrologiya fani, uning boshqa predmetlar bilan aloqasi. 3.gidrologik tadqiqotlarning tashkil etish tarixi tayanch iboralar; gidrologiya,gidrosfera, biosfera, okeanologiya, gidrografiya, gidrometriya, statsionar, nilometr. gidrosfera va uning tarkibiy qismlari-daryolar, kullar, suv omborlari, muzliklar, er osti suvlari,ularniig uziga xos xususiyatlari, uzaro va atrof tabiiy muhit bilan ta'sirlari natijasida ruy beradigan hodisalardir.. ma'lumki, insonning yashash tarzi, hayoti-mamoti suv bilan borliq. shuning uchup bulsa kerak er yuzidagi kadimiy manzillardan tortib, toki hozirgi kundagi zamonaviy kishlogu yirik shaharlargacha, hammasi suv manbalari-buloklar, soylar, daryolar,kullarga yaqin yoki bsvosita ular buyida joylashgan. shu jihatdan tahlil kilinadigap bo'lsa, suv ilmi — gidrologiya qadimiy fanlardan hisoblanadi. boshqa fanlar kabi gidrologiya ham uziga xos shakllanish va rivojlanish tarixiga ega bulib, yangi eraning xvii asridayok alohida fan sifatida e'tirof etilgan. xozirgi kunda gidrologiya keng kamrovli fan bulib, gidrosferapi, ani^rogi uning tarkibiy tsismlari-okeanlar, dengizlar, daryolar, kullar,muzliklar, er osti suvlarini, …

2 / 7

at uziga xos xususiyatlargagina ega buladi. shu sababli gidrologiyaga kengroq ma'noda quyidagicha ta'rif bsrish mumkin: gidrologiya-gidrosferadagi suvlarpi, ya'ni okeanlar va dengizlarpi, daryolar va kullarni, doimiy qorliklar va muzliklarni, botqok/liklarni, er osti suvlarini, ularping joylashishini, xususiyatlarini uamda ularda sodir buladigan xodisa va jarayonlarning atmosfera, litosferava btsosferadagi boshqa hodisalar bilan uzaro aloqasini o' rganuvchi fandir. gidrologiya fani urgannladigan suv ob'ektlarining turigaa kura ikki qismi—okeanologiya (okeanlar, dengizlar gidrologiyasi) va quruklik gidrologiyasiga buliiadi. okeanologiya okeanlar va dengizlarning umumiy xususiyatlarini hamda ularda sodir buladigan hodisa va jarayonlarni atrof-muhit bilan aloqador holda urganadi. k^urutslik gidrologiyasi esa uz navbatida daryolar gidrologiyasi (potamologiya), kullar va suv omborlari gidrologiyasi (kulshunoslik — limnologiya), muzliklar gidrologiyasi (glyatsiologiya) va bottsoi^liklar gidrologiyasi(talmatologiya)ga bulinadi. kup hollarda gidrologiya degaida quruqlik gidrologiyasi nazarda tutiladi. gidrologiyaniig bosh vazifalaridan biri suv ob'ektlarining gidrologik rejimini urganishdan iboratdir. o'rganiladigan muammolari va tadqitsot usullariga qarab z^amda suv resurslaridan foydalanish buiicha tarixan vujudga kelgan masalalarni *al etish bilan boglits holda gidrologiyadan uning …

3 / 7

biiy geografik sharoiti bilan boglsh holda urganib, ularga gidrologik va xalq xujaligidagi ahamiyati nuqtai nazaridai yondoshgan holda yozma tavsif beradi. gidrologik hisoblashlar va gidrologik bashoratlar (muhandislik gidrologiyasi) — suv ob'ektlarining turli gidrologik kursatkichlarini hisoblash va bashorat qilish usullarini ishlab chiqish bilan shugullanadi. bu usullar suv havzalari tabiiy holatini uzgartirish yoki aniqrori,ulardan foydalanish, shuningdsk gidrotexnik inshootlarni loyihalash, qurish ishlari bilan bogliq bulgan muammolarni hal etishda qullaniladi. tabiiy suvlar (buloqlar, soylar,daryolar, kollar, muzliklar, er osti suvlari) geografik muhitning asosiy komponentlaridan biridir. ma'lum bir hududda mavjud bulgan barcha turdagi suvlar shu hududning asosiy tabiiy boyliklaridan biri — suv resurslarini tashkil etadi. xx asrning ikkinchi yarmiga kelib sayyoramizning m p a qismida shu resurslardan qishloq xujaligi,sanoat, iste'mol uchun olinadigan va suv ob'ektlariga qayta tashlanadigan oqava hamda chiqindi suvlarning kulami shu darajaga etdiki, ular hajmi va sifati buyicha tabiiy holda tiklaia olmayapti. mazkur muammo tufayli gidrologiya fani oldida suv resurslari atrof-munit munofazasiga taallutush quyidagi yangi …

4 / 7

$harakatlar (suv oqimlari) ^onuniyatlarini urganishda gidrodinamika va gidravlika qonunlari va usullaridan, gidrologik hisoblashlar va bashoratlarda esa maxsus matematik usullardan va zamonaviy nisoblash texnikasi va kompyuter texnologiyasidan keng foydalaniladi. statsionar, ekspeditsiya va tajriba-laboratoriya usullari statsionar usulda suv ob'ektlari {daryolar, kullar,muzliklar)ning gidrologik rsjimi elemeitlari kup yillar davomida kunning ma'lum belgilangan soatlarida muntazam ravishda kuzatib boriladi. ma'lumki, gidrologik rejim tabiiy-geografik omillar, birinchi navbatda i1ushm ta'sirida bulib, suv sathi,suv sarfi, suv harorati, muzlash hodisalari, erigan moddalar hamda loyqa oqiziqlar oqimi va bopsha elementlarning kunlik, mavsumiy, yillik va kup yillik uzgarishlarida iamoyon buladi. statsionar usuldagi kuzatish ishlari fan va amalist ehtiyojlarini hisobga olib, mutaxassislar tomonidan maxsus tuzilgan yagona dastur va qullanmalarga qat'iy amal qilgan holda bajariladi. mamlakatimiz daryodari, kullari,suv omborlari va muzliklarida bu ishlar,, asosan, uzbe kiston respublikasi vazirlar mahkamasi huzuridagi gidrometeorologiya bosh boshqarmasi tizimiga qarashli 180 ga yak,in gidrologii stantsiyaltsr va kuzatish joylari (postlarida amalga oshiriladi. ayrim hollarda bu usuldagi tadshotlar tegishli muassasalar, masalan, …$

5 / 7

$gidrografik tarmoqlarida nisbatan qisqa muddatda (bir necha oylardan to bir-ikki va ba'zan undan ham kun yillarda) ulchov va kuzatuv ishlari bajarilib, kerakli ma'lumotlar tuplanadi. izlanishlar natijasida tuplangan barcha ma'lumotlar ekspeditsiya hisobotida umumlashtiriladi va ulardan tegishli xulosalar chiqariladi. bu xulosalar asosida xududning suv zahiralaridan xalq xujaligida foydalanish buyicha amaliy tavsiyalar ham beriladi. tajriba-laboratoriya usuli suvning tabiiy va ximiyaviy xossalarini ani^lash, gidrodinamik hodisalarni va boshqa jarayonlarni modellash sharoitida urganish imkonini beradi. tajribalar loyiha-ilmiy tadqiqot institutlarida, maxsus uskupa va qurilmalar bilan jihozlangan laboratoriyalarda amalga oishriladi. bu usul ayniqsa gidrotexnik inshootlar {ges, suv omborlari, kanallar)ni loyihalash vaqtida kerak buladigan kupgina asosiy kursatkichlarni va kechishi mumkin buladigan z^odisalarni modellash orqali aniqlashda juda qul keladi. shakllanish va rivojlanish bostsichlari tabiatshunos olim o.a.spenglerning yozishicha gidrologiya haqidagi ilk fikrlar bundan 6000 yil avval qadimgi misrda paydo bulgan. usha paytdayoq misrliklar oddiy gidrologik kuzatishlarni amalga oshirganlar. ular hozirgi asvon tugo nidan 400 km yuqorida tog qoyalarida suv satz^ining uzgarishini …$

Want to read more?

Download all 7 pages for free via Telegram.

Download full file

About "gidrologiya fanining maqomi va vazifalari"

ma'ruza № 1 kirish. gidrologiya fani. fanning maqsad va vazifalari. reja: 1.tabiatda suv va inson hayoti. 2.gidrologiya fani, uning boshqa predmetlar bilan aloqasi. 3.gidrologik tadqiqotlarning tashkil etish tarixi tayanch iboralar; gidrologiya,gidrosfera, biosfera, okeanologiya, gidrografiya, gidrometriya, statsionar, nilometr. gidrosfera va uning tarkibiy qismlari-daryolar, kullar, suv omborlari, muzliklar, er osti suvlari,ularniig uziga xos xususiyatlari, uzaro va atrof tabiiy muhit bilan ta'sirlari natijasida ruy beradigan hodisalardir.. ma'lumki, insonning yashash tarzi, hayoti-mamoti suv bilan borliq. shuning uchup bulsa kerak er yuzidagi kadimiy manzillardan tortib, toki hozirgi kundagi zamonaviy kishlogu yirik shaharlargacha, hammasi suv manbalari-buloklar, soylar, daryolar,kullarg...

This file contains 7 pages in DOC format (53.5 KB). To download "gidrologiya fanining maqomi va vazifalari", click the Telegram button on the left.

Tags: gidrologiya fanining maqomi va … DOC 7 pages Free download Telegram