galileyningnisbiylikprinsipi

PPTX 15 pages 106.8 KB Free download

15 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 106.8 KB

File type PPTX

Pages 15

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 15

galileyning nisbiylik prinsipi galileyning nisbiylik prinsipi reja: 1. galileyning nisbiylik prinsipi mazmuni 2. galileyning nisbiylik prinsipining ahamiyati va chegaralari 3. galiley transformatsiyalari galileyning nisbiylik prinsipi mazmuni galileyning nisbiylik prinsipi — bu klassik mexanikadagi eng muhim asosiy tamoyillardan biridir. bu prinsip xvii asrda buyuk italyan olimi galileo galiley tomonidan shakllantirilgan. u bu g‘oyani o‘zining harakat haqidagi tadqiqotlarida, ayniqsa kemada harakatni kuzatish misollari orqali ifodalagan. prinsipning mohiyati galileyning nisbiylik prinsipiga ko‘ra: - tabiat qonunlari barcha inersial sanoq sistemalarida bir xil shaklda ifodalanadi. ya’ni, agar biror tajriba (masalan, to‘pni yuqoriga otish, osilgan mayatnikning tebranishi yoki jismlarning erkin tushishi) tinch turgan sistema ichida qanday kechsa, u xuddi shunday natija beradi tekis va to‘g‘ri chiziqli harakatlanuvchi sistemada ham. demak, hech qanday mexanik tajriba yordamida jism tinch holatda turibdimi yoki biror tekis tezlik bilan harakatlanyaptimi — buni farqlab bo‘lmaydi. harakatning bunday nisbiyligi galileyning nisbiylik prinsipining asosiy g‘oyasidir. inersial sanoq sistemasi tushunchasi inersial sanoq sistemasi — bu …

2 / 15

damning qo‘liga tushadi. endi kema dengizda tekis va bir xil tezlikda harakatlanayotgan bo‘lsin. odam yana to‘pni yuqoriga otadi — to‘p yana o‘sha odamning qo‘liga tushadi, go‘yo kema umuman harakatlanmagandek. demak, odam kema ichida tajribani bajarish orqali kema harakatlanayotganini aniqlay olmaydi. shu sababli harakatning mutlaq (absolyut) turg‘unlik holati mavjud emas, balki harakat nisbiydir, ya’ni boshqa jismlarga nisbatan baholanadi. 2. galileyning nisbiylik prinsipining ahamiyati va chegaralari galileyning nisbiylik prinsipi klassik fizikaning eng muhim poydevorlaridan biridir. u mexanik hodisalar harakatda bo‘lishi yoki tinch turishi natijaga ta’sir qilmasligini, tabiat qonunlari barcha inersial sistemalarda bir xil amal qilishini isbotlaydi. shu prinsip yordamida butun nyuton mexanikasi shakllangan. 1. galileyning nisbiylik prinsipining ahamiyati a) klassik mexanikaga asos bo‘ldi galileyning nisbiylik prinsipi nyuton mexanikasining asosiy tayanchi hisoblanadi. nyutonning inertsiyaning qonuni (tashqi kuch bo‘lmasa, jism tinch holatini yoki tekis to‘g‘ri chiziqli harakatini saqlaydi) aynan shu prinsipga to‘liq mos keladi. bu shuni anglatadiki, nyuton qonunlari barcha inersial sanoq sistemalarida bir …

3 / 15

$— demak, mutlaq tinchlik holati yo‘q, hamma narsa nisbatan harakatda. d) ilmiy tafakkurdagi burilish nuqtasi galileyning nisbiylik prinsipi orqali insonlar olamni mutlaq harakat markaziga ega deb hisoblashdan voz kechdilar. bu ilm-fan rivojida inqilobiy o‘zgarish bo‘ldi. u eynshteynga qadar bo‘lgan barcha mexanik nazariyalarga asos bo‘lib xizmat qildi. 2. galileyning nisbiylik prinsipining chegaralari a) yorug‘lik tezligida amal qilmaydi galileyning prinsipi faqat kichik tezliklar (ya’ni v≪cv \ll cv≪c, bu yerda ccc — yorug‘lik tezligi) uchun to‘g‘ri ishlaydi. tajribalarda aniqlanganki, yorug‘lik tezligi barcha yo‘nalishlarda bir xil bo‘lib, manbaning harakatiga bog‘liq emas. bu hol galileyning tezliklar qo‘shilish qoidasiga zid chiqadi. shu sababli, yorug‘lik hodisalarini tushuntirishda bu prinsip ishlamaydi. b) vaqt va fazo mutlaq emas galileyning prinsipiga ko‘ra, vaqt barcha sistemalarda bir xil o‘tadi (mutlaq vaqt), lekin tajribalar (masalan, maykelfson–morli tajribasi) shuni ko‘rsatdiki, vaqt ham, fazo ham nisbiy bo‘ladi. bu esa galileyning modelini yuqori tezliklarda qo‘llash mumkin emasligini ko‘rsatdi. c) elektromagnit hodisalarni tushuntira olmaydi galiley nisbiylik …$

4 / 15

atalari, vaqti va tezligini o‘zaro bog‘laydigan matematik formulalardir. bu transformatsiyalar galileyning nisbiylik prinsipi asosida klassik mexanikada ishlab chiqilgan. 1. masala mohiyati faraz qilaylik, bizda ikkita inersial sanoq sistemasi mavjud: k(x,y,z,t)k(x, y, z, t)k(x,y,z,t) — tinch turgan yoki asosiy sistema; k′(x′,y′,z′,t′)k'(x', y', z', t')k′(x′,y′,z′,t′) — tekis to‘g‘ri chiziqli harakat bilan xxx-o‘qi yo‘nalishida vvv tezlikda harakatlanayotgan sistema. agar vaqt t=0t = 0t=0 da bu ikki sistema koordinata boshi bir joyda (ya’ni x=x′=0x = x' = 0x=x′=0) bo‘lsa, har bir hodisaning koordinatalari va vaqti bu sistemalarda turlicha o‘lchanadi. 2. galiley transformatsiya tenglamalari galileyning fikricha, vaqt barcha sistemalarda bir xil o‘tadi (ya’ni mutlaq), lekin koordinatalar harakat tufayli o‘zgaradi. shu asosda quyidagi formulalar kelib chiqadi: bu — galiley transformatsiyasi deyiladi. bu formulalardan ko‘rinib turibdiki: y har bir sistema uchun bir xil (faqat harakat yo‘nalishiga perpendikulyar koordinatalar o‘zgarmaydi); z ham o‘zgarmaydi; faqat x koordinata harakat tezligi vvv sababli o‘zgaradi; vaqt esa har ikkala sistemada bir xil …

5 / 15

transformatsiyalari kiritilgan. foydalanilgan adabiyotlar 1. umumiy fizika (mexanika)dan ma’ruza matnlari. / trofimova t.i kurs fiziki. ucheb. posobie dlya vuzov. m.: izdateliskiy tsentr >, 2006 c.21 2. umumiy fizika (mexanika)dan ma’ruza matnlari. / benjamin crowell, newtonian physics, p 56 image1.png image2.png image3.png /docprops/thumbnail.jpeg

Want to read more?

Download all 15 pages for free via Telegram.

Download full file

About "galileyningnisbiylikprinsipi"

galileyning nisbiylik prinsipi galileyning nisbiylik prinsipi reja: 1. galileyning nisbiylik prinsipi mazmuni 2. galileyning nisbiylik prinsipining ahamiyati va chegaralari 3. galiley transformatsiyalari galileyning nisbiylik prinsipi mazmuni galileyning nisbiylik prinsipi — bu klassik mexanikadagi eng muhim asosiy tamoyillardan biridir. bu prinsip xvii asrda buyuk italyan olimi galileo galiley tomonidan shakllantirilgan. u bu g‘oyani o‘zining harakat haqidagi tadqiqotlarida, ayniqsa kemada harakatni kuzatish misollari orqali ifodalagan. prinsipning mohiyati galileyning nisbiylik prinsipiga ko‘ra: - tabiat qonunlari barcha inersial sanoq sistemalarida bir xil shaklda ifodalanadi. ya’ni, agar biror tajriba (masalan, to‘pni yuqoriga otish, osilgan mayatnikning tebranishi yoki jismlarning erk...

This file contains 15 pages in PPTX format (106.8 KB). To download "galileyningnisbiylikprinsipi", click the Telegram button on the left.

Tags: galileyningnisbiylikprinsipi PPTX 15 pages Free download Telegram