yer va uning tuzilishi

DOCX 28 pages 299.4 KB Free download

28 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 299.4 KB

File type DOCX

Pages 28

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 28

oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirligi _______________________________________ universiteti _______________________________fakulteti _______________________________ta’lim yo’nalishi ____-kurs ____-guruh talabasi ________________________________________ning ____________________________________fanidan tayyorlagan yer va uning tuzilishi yerning shakli va o‘lchamlari to‘g‘risida hozirgi davrdagi ilmiy tasavvurlar birdaniga paydo bo‘lgan emas. qadimgi hindlar yerni fil ustida joylashgan tekislik ko‘rinishida tasavvur qilganlar. yunonlar esa yerni dengiz bilan o‘ralgan dumalok baland tog‘lik ko‘rinishida tasavvur qilishgan va bu tog‘likni qattiq to‘ntarilgan osmonga tiralib turadi deb hisoblaganlar. yer, shar shakliga ega degan xulosani birinchi bo‘lib qadimgi yunon olimi pifagor (eramizgacha bo‘lgan 580-500-yillar) aytib o‘tgan. aristotel esa eramizdan oldingi iv asrda bu xulosani ilmiy asosda isbot qilib berdi. qadimgi yunon olimi eratosfen kirenskiy esa (eramizgacha ii- asr) birinchi bo‘lib bir muncha aniqlikda yer sharining radiusini aniqladi. xvii-xviii asr (1643-1727) oralig‘ida angliyalik olim isaak nyuton yerning aniq shar shaklida emas ekanligini isbot qildi. nyutonning hisoblari bo‘yicha yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi oqibatida, uning ekvatorida rivojlanadigan markazdan qochirma kuchning og‘irlik kuchidan kattaligi hisobiga, yer …

2 / 28

,9 km. yerning yuzasi 510 100 934 km2 ga teng. ko‘rsatib o‘tilgan ma’lumotlarga ko‘ra yer planetasining shakli geoid va uch o‘qli ellipsoid aylanasiga ega emasligi, uning asl shaklini aniqlash olimlar oldidagi muammo ekanligini ko‘rsatadi. kishilarning amaliy faoliyati uchun yer sharining tuzilishi 14000 metr chuqurlikgacha o‘rganilgan. hozirgi vaqtda tog‘ qazilmalari (shaxtalar) ning chuqurligi 3,5-4,0 kilometrni tashkil qiladi (xindiston va janubiy afrika konlari). dunyodagi eng chuqur bo‘rg‘ quduqlari kola yarim oroli (murminskiy obl.) da joylashgan va uning chuqurligi 12,262 km, alshaxin (katar) neft konida quduq chuqurligi 12,29 km va odobtumore (rossiya) konida quduq chuqurligi 12,345 km ni tashkil qilgan. ayrim yakka bo‘rg‘ulash quduqlarining chuqurligi 8,0-9,5 kilometrga yetgan. quduqlarning o‘rtacha chuqurligi 4-5 kilometrdan oshmaydi, yoki yer radiusidan 1000 marotaba kichikdir. yerning qolgan (katta) chuqurliklardagi tuzilishi va tarkibi esa bilvosita usullar-seysmologik, gravimetrik astronomik, geodezik va geofizik usullar yordamida o‘rganilgan. geofizik ma’lumotlarga ko‘ra yer shari bir necha konsentrik qobiqlarga bo‘linadi. yer po‘stini bevosita o‘rganilishi mumkin …

3 / 28

ining ostida yer po‘stining qalinligi 10-15 kilometr. tinch okeanining markaziy qismida 4-6 kilometr yer po‘sti, yer yuzasidan cho‘kindi tog‘ jinslari (gillar, qumlar, qumtoshlar, shag‘allar, gipslar, ohaktoshlar) dan tashkil topgan va qalinligi 15 kilometrgacha bo‘lishi mumkin. qadimiy cho‘kindi jins qatlamlari yer ka’ridagi yuqori harorat va bosim ta’sirida metamorfik tog‘ jinslarini (slanets, marmarlar) hosil qiladi. bu jinslarni ayrim vaqtlarda mustaqil metamorfik qatlamga kiritiladi. pastda (suyuq) suyulgan silikat mahsulot - magmaning sovushidan hosil bo‘lgan magmatik tog‘ jinslari joylashadi. yer po‘stining yuqoriqismida magmatik jinslardan ularning yengil (nordon) turlari "granit" qatlamini hosil qiluvchi jinslar joylashadi. cho‘kindi va granit qatlamlarining tarkibida kislorod (02) kremniy (si) va allyuminiy (al) elementlari keng tarqalgan. cho‘kindi va granit qatlamlarining umumiy qalinligi past tekisliklarda 15-20 kilometr-qadimgi tog‘lar ostida 15-25 kilometr o‘lkan yosh tog‘ tizmalari ostida 50 kilometr, okeanlarning ostida granit qatlamlari bo‘lmaydi. granit qatlami tagida xususiyati jihatidan bazaltga yaqin bo‘lgan tog‘ jinslari yotadi. bunday tog‘ jinslaridan tashkil topgan jins qavatini shartli …

4 / 28

i. seysmik ma’lumotlarga ko‘ra qavatlarni tashkilqilgan jismlar ayrim lokal joylardan tashqari asosan qattiq holatda bo‘ladi. litosferaning turli hududlardagi qalinliklari 1-jadval hududlarning nomi qalinliklari, km hududlarning nomi qalinliklari, km tibet tyan-shan kavkaz yevropa (tekislik) shimoliy amerika (tekislik) 70 80 50 28 30 tinch okeanining shimoliy qismi (okean botikligi) tinch okeanining markaziy qismi atlantika okeanining markaziy qismi 8 18 16 v) qatlamining tarkibida magniy (mg) va temir (fe) ning birikmalari bilan bir qatorda kremniy kislotasi va ishqoriy elementlarning ozgina miqdori tarqalgan. s) qatlami tarkibida kislorod (0) va kremniy (si) dan tashqari magniy katnashadi, shuning uchun bu qatlamni qisqacha qilib sima deb ataladi. v va s qatlami birgalikda yuqori mantiya deb ataladi va yer sharini to‘liq uchraydigan birinchi qobiq hisoblanadi. yuqori mantiyaning o‘rtacha zichligi 3,2-4,5 g/sm3 ni tashkil qiladi. d) qatlamining tarkibida, o, fe, mg, ni mavjud deb hisoblanadi. uning zichligi esa 5,3-6,6 g/sm3 ga teng. yadroning chuqurligi 2900 kilometrdan yer markazigacha (6371 …

5 / 28

simon jismlardan tashkil topgan deb hisoblanadi. 1.1. yerning zichligi va bosimi yer po‘stini tashkilqilgan jismlarning zichligi 3,3 kg/sm3 dan ortmaydi. yerning chuqurqismlarini tashkilqilgan jismlarning zichligi bosim ortishi bilan ortib boradi. olimlarning hisoblashlariga ko‘ra mantiya va yadro chegarasida 2900 kilometrchuqurlikda yer jismlarining zichligi 5,7 g/sm3 ga teng. shu chegaradan bevosita pastda zichlik keskin ortib boradi va 9,3-9,7 g/sm3 ga yetadi. yerning markazida jismlarning zichligi 12,2 - 12,5 g/sm3 ga yetadi. yerning ichki bosimi chuqurlik ortishi bilan ortib boradi va yer po‘sti bilan mantiya chegarasida 13 ming atmosfera, mantiya va yadro chegarasida 1,4 million atmosfera va yerning markazida 3 million atmosferadan ortadi. 1.2. yer po‘stining kimyoviy tarkibi hozirgi vaqtda olimlar o‘rtasida yerning po‘stloqlari va yadrosining kimyoviy tarkibi to‘g‘risida yagona bir fikr mavjud emas, yerning kimyoviy tarkibi meteoritlar tarkibiga o‘xshash deb, taxmin kilinadi. lekin yer po‘stining tarkibi meteor jismlarining tarkibidan keskin farqqiladi. bu farqni yer po‘sti bilan uning chuqurmintaqalari orasidagi element almashinuvi jarayoni …

Want to read more?

Download all 28 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yer va uning tuzilishi"

oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirligi _______________________________________ universiteti _______________________________fakulteti _______________________________ta’lim yo’nalishi ____-kurs ____-guruh talabasi ________________________________________ning ____________________________________fanidan tayyorlagan yer va uning tuzilishi yerning shakli va o‘lchamlari to‘g‘risida hozirgi davrdagi ilmiy tasavvurlar birdaniga paydo bo‘lgan emas. qadimgi hindlar yerni fil ustida joylashgan tekislik ko‘rinishida tasavvur qilganlar. yunonlar esa yerni dengiz bilan o‘ralgan dumalok baland tog‘lik ko‘rinishida tasavvur qilishgan va bu tog‘likni qattiq to‘ntarilgan osmonga tiralib turadi deb hisoblaganlar. yer, shar shakliga ega degan xulosani birinchi bo‘lib qadimgi yunon olimi pifagor (eramizga...

This file contains 28 pages in DOCX format (299.4 KB). To download "yer va uning tuzilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: yer va uning tuzilishi DOCX 28 pages Free download Telegram