yorug’lik tabiati to’g’risidagi qarashlarning shakllanishi

PDF 6 pages 594.3 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 594.3 KB

File type PDF

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

4-seminar yorug’lik tabiati to’g’risidagi qarashlarning shakllanishi. reja: nyuton — klassik fizika asoschisi. yorug’lik zarracha nazariyasining yaratilishi. yorug’lik to’lqin nazariyasining vujudga kelishi. bu ikkala nazariya tarafdorlari o’rtasidagi tortishuv. tayanch so’zlar: reflektor, kuch, inersiya, izotrop, optika, dispersiya, teleskop, korpuskulyar. nyuton (1642 - 1727) nyutonning ilmiy merosi. klassik fizika ilk bor r.dekart va g. galiley asarlarida qayd etiladi. ammo ular tarqoq holda bo’lib bir sistemaga keltirilmagan edi. nyutonning buyuk xizmati dinamika asoslarini matematik ko’rinishda ifodalab, unga sistematik ko’rinish berdi, fizikaga u differensial va integral hisoblashlarni kiritadi. i. nyuton 1642 yil 25 dekabrda angliyaning vulstorp qishlog’ida kichik fermer oilasida dunyoga keldi. nyuton dunyoga kelganda otasi vafot etgan edi. nyuton uch yoshga to’lganda onasi boshqaga turmushga chiqadi va boshqa shaharga ketadi, yosh nyuton katta onasi qo’lida tarbiyalanadi. yoshligidan u matematika, rassomlik, ixtirochilik bilan qiziqadi. u yoshligida o’zidan ikki yosh kichik stori ismli qiz bilan do’stlashadi va do’stlik keyinchalik sevgiga aylanadi, ammo iqtisodiy qiyin ahvoli nyutonning …

2 / 6

ikani nazariy jihatdan boyitdi. u mexanikaning umumiy qonuniyatini ochdi, kuch, massa tushunchalarini fanga kiritib, olam mexanikasini yaratdi. 1687 yilda astronom galleyning say’-harakati bilan nyutonning «tabiat falsafasining matematik asoslari» nomli buyuk asari chop etiladi. massa tushunchasn. nyutongacha massa tushunchasi og’irlik bilan chalkashtirilib kelindi. birinchi marta massaga aniq tushuncha djovan battista bolyan tomonidan 1638 yilda berilgan edi (r = mg; r / m = g); f=ma. i.n ‘yuoton (1642-1727) nyuton o’zining «tabiat falsafasining matematik asoslari» nomli asarida «materiya miqdori (massa) zichlik va hajmga» to’g’ri proporsionaldir deb ta’kidlaydi (m = r·v). kuch tushunchasi. nyutonga qadar bu kattalik mexanikada aniq emas edi. nyuton kuch tushunchasiga aniqlik kiritib, shunday deydi: «jismga qo’yilgan kuch uning tinchlik holatini yoki to’g’ri chiziqli tekis harakatini o’zgartiradi», «kuch faqat jismga ta’sir etgan paytda yuzaga keladi va bu ta’sir tugagach, u ham yo’qoladi, jism o’zining keyingi harakatini faqat inersiyasi tufayli davom ettiradi». qo’yilgan kuch turli yo’llar bilan yuzaga kelishi mumkin, ya’ni …

3 / 6

kichik tezliklarda n = 1 ga teng bo’lsa, tezlik ortishi bilan n =2,3, qiymatlarni qabul qiladi. butun olam tortilish qonuni — tortishish barcha jismlarga xos xususiyat bo’lib, ularning massalariga proporsional. agar tortishish universal hodisa bo’lsa, nega mexanik jismlar o’rtasida yuz beradigan tortishuv sezilmaydi? degan savolga nyuton quyidagicha javob beradi. «jismlar o’rtasidagi tortishuv kuchi jismlar massasi yer massasidan qancha kichik bo’lsa, shuncha marta kichik bo’ladi»,- deb tushuntiradi. 1798 yilda ingliz olimi genri kavendish burama tarozi yordamida gravitasiya doimiysi g ni aniqlagach, nyuton nazariyasi to’la isbotlandi. g = 6,67 10-11 m2 n/kg2. nyuton idealist olim edi. gravitasiya maydoni to’g’risida tasavvur o’rniga u jismlar o’rtasidagi tortishuvni o’rtada xudo amalga oshiradi, deb qaraydi. chunki, nyuton davrida yaqindan ta’sir nazariyasi mavjud bo’lib, uzoqdan ta’sir nazariyasi fanda noma’lum edi. nyutonning optikaga doir ishlari: 1665 yilda nyuton prizma ixtiro qiladi va quyosh nurini spektrga ajratadi. 1704 yilda londonda nyutonning "optika" degan asari chop etildi, u uch qismdan …

4 / 6

elektron nazariyasi yaratilgach, lorens tomonidan izohlab berildi. zamonaviy tasavvurga binoan moddalarning sindirish ko’rsatgichi yorug’lik chastotasi (to’lqin uzunligi) funksiyasi ekan. chastotasi,  - moddaga tushayotgan yorug’lik chastotasi. agar   0bo’lsa,  =  0dan boshlab anomal dispersiya yuz beradi. oynali teleskop — uzoqdagi buyumdan kelayotgan parallel nurlar dastasi botiq ko’zgu o dan qaytib, p-prizma yordamida yig’uvchi linza l ga tushiriladi. yig’uvchi linza buyum tasvirini kattalashtirib ko’rsatadi. masalan, 15 sm uzunlikdagi truba, radiusi 25 mm li botiq ko’zgu 40 marta kattalashtirishga ega bo’lib, yupiter planetasi yo’ldoshlarini kuzatish imkonini beradi. nyutonning oynali teleskopi  22 0    a n ; ya'ni  0 –moddalar atomining xususiy tebranish yorug’likning korpuskulyar (zarracha) nazariyasi nyuton avval yorug’likni to’lqin deb e’tirof etgan bo’lsa, keyinchalik u bu fikrdan voz kechib, zarracha nazariyasini e’tirof etadi. bunga asosiy sabab qilib u to’lqin xususiyati bilan yorug’likning to’g’ri chiziqli tarqalishi to’g’ri kelmasligi deb aytadi. chunki deb ta’kidlaydi nyuton to’lqinlar …

5 / 6

asosida tushuntirdi; 2) yorug’likning qaytish qonunini absolyut qattiq sharlarning to’siqda elastik to’qnashuvi bilan tushuntiradi; 3) optikaning uchinchi asosiy qonuni-yorug’likning sinish qonunini tushuntirishda u yorug’lik zarrachalariga muhit tomonidan gravitasiya maydoni ta’sir etadi, natijada yorug’lik zarrachasi optik zichligi katta muhitda katta tezlik bilan tarqaladi, degan xulosa chiqaradi. ammo bu nazariyaning noto’g’ri ekanligi keyinchalik tajribada isbot qilindi: emas, balki v1 /v2 =n2 /n1. nyuton yorug’likni zarracha deb qarab optikaning asosiy qonunlaridan ikkitasini to’g’ri tushuntiradi. ammo sinish qonunini tushuntirishda xatoga yo’l qo’ydi. nyutonning optikaga doir ilmiy ishlari zamonaviy optika shakllanishiga ulkan hissa qo’shdi. yorug'likning to’lqin nazariyasi xristian gyuygens (1629-1695) gollandiyalik olim, dvoryanin oilasida tug’ilgan. birinchi marta mayatnikli soat, so’ngra prujinali soat ixtiro qiladi. london qirollik jamiyati a’zosi, 1666 yilda parij akademiyasi a’zosi bo’lib parijda yashaydi. 1681 yilda vataniga qaytadi. gyuygens yorug’likning to’lqin nazariyasini ilgari surdi. 1690 yilda leyden shahrida «yorug’lik to’g’risida traktat»i chop etildi. ushbu asarida u yorug’lik agar zarrachalar oqimidan iborat bo’lsa, ular …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About "yorug’lik tabiati to’g’risidagi qarashlarning shakllanishi"

4-seminar yorug’lik tabiati to’g’risidagi qarashlarning shakllanishi. reja: nyuton — klassik fizika asoschisi. yorug’lik zarracha nazariyasining yaratilishi. yorug’lik to’lqin nazariyasining vujudga kelishi. bu ikkala nazariya tarafdorlari o’rtasidagi tortishuv. tayanch so’zlar: reflektor, kuch, inersiya, izotrop, optika, dispersiya, teleskop, korpuskulyar. nyuton (1642 - 1727) nyutonning ilmiy merosi. klassik fizika ilk bor r.dekart va g. galiley asarlarida qayd etiladi. ammo ular tarqoq holda bo’lib bir sistemaga keltirilmagan edi. nyutonning buyuk xizmati dinamika asoslarini matematik ko’rinishda ifodalab, unga sistematik ko’rinish berdi, fizikaga u differensial va integral hisoblashlarni kiritadi. i. nyuton 1642 yil 25 dekabrda angliyaning vulstorp qishlog’ida kichik fermer oilasida du...

This file contains 6 pages in PDF format (594.3 KB). To download "yorug’lik tabiati to’g’risidagi qarashlarning shakllanishi", click the Telegram button on the left.

Tags: yorug’lik tabiati to’g’risidagi… PDF 6 pages Free download Telegram