kompyuter lingvistikasi

DOCX 11 pages 35.6 KB Free download

11 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 35.6 KB

File type DOCX

Pages 11

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 11

tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlari reja: 1. “kompyuter lingvistikasi” fanining mundarijasi, maqsadi, vazifasi 2. “kompyuter lingvistikasi” fanining asosiy masalalari. 3. pragmalingvistikaning tilshunoslik sohasi sifatida shakllanishi ma'lumki, tilshunoslik fani xix (1816-yilda) asrda mustaqil fan sifatida shakllandi. shundan boshlab u turli aspektlarda, yo‘nalishlarda rivojlanib kelmoqda. keyingi yillarda barcha fanlardagi kabi tilshunoslikda ham ikki fanning «chorrahasida» (kesishuvida) yuzaga kelgan fanlar jadal rivojlanmoqda. jumladan, ana shunday fanlar sirasiga sotsiolingvistika (sotsiologiya va tilshunoslik), psixolingvistika (psixologiya va tilshunoslik), etnolingvistika (etnografiya va lingvistika), neyrolingvistika (nevrologiya va tilshunoslik), matematik lingvistika va kompyuter lingvistikasi fanlarini kiritish mumkin. bunday holni boshqa fanlar doirasida ham kuzatish mumkin: biokimyo, astrofizika, matematik fizika, matematik logika kabi. buni fanlar tizimida bir necha fanlarning o‘zaro hamkorligi, integratsiyasi deb baholash lozim bo‘ladi. kompyuter lingvistikasi ikki rivojlanish bosqichini o‘z ichiga oladi: 1. matematik lingvistika fanining asosiy maqsadi tabiiy tillarning matematik modelini ishlab chiqishdir. matematik lingvistika hal qilishi lozim bo‘lgan vazifalar umumiy lingvistikaning formal va aksiomatik nazariyalarini va aniq tillarning …

2 / 11

matematik lingvistika esa tavsiflash jarayonida shaxsning ishtirokiga o‘rin qoldirmaydi, u ko‘proq kompyuterga moslashtirilgandir. til gramatikasining matematik modeli matematik mantiqning aksiomatik nazariyasiga asoslanadi. shuning uchun matematik lingvistika matematik mantiq asoslarini bayon qilishdan boshlanadi. xx asrning 50-yillaridan boshlab tilshunoslikda «mashina tarjimasi», «mashina tilshunosligi» atamalari qo‘llanila boshlandi. mazkur asrning buyuk kashfiyoti bo‘lgan kompyuter texnologiyalari tilshunoslikka ham kirib kelganining isboti edi. mashina tarjimasi yoki avtomatik tarjima deyilganda, bir tildagi matnni ikkinchi bir tilga ehm (kompyuter) vositasida, tez vaqt ichida tarjima qilish nazarda tutiladi. mashina tarjimasining asoschilari kibernetika va matematika sohasi vakillari bo‘lib, keyinchalik bu ishda tilshunoslar ham faol qatnasha boshlagan. shu tariqa mashina tarjimasi g‘oyalari butun dunyoda nazariy va amaliy tilshunoslikning rivojlanishida katta ahamiyat kasb etdi. bu yo‘nalish bilan parallel ravishda formal grammatika nazariyasi yuzaga kelib, til va uning alohida aspektlari modelini yaratishga e’tibor qaratildi. tilning bu jihatlari matematik lingvistika fanida ishlab chiqildi, bu, o‘z navbatida, kompyuter lingvistikasi fanining yuzaga kelishi uchun poydevor bo‘ldi. …

3 / 11

i matematik parametrlarda baholash; · til hodisalarini matematik metodlar yordamida tahlil qilish (ehtimollar nazariyasi, statistika va kvantitativ metodlarni tatbiq etish). kompyuter lingvistikasi matematik lingvistikaning mantiqiy davomi bo‘lib, u amaliy tilshunoslikning eng muhim qismini tashkil etadi. kompyuter lingvistikasi 1954-yil aqshda jorjtaun universitetida mashina tarjimasi bo‘yicha dunyoda o‘tkazilgan birinchi tajriba asnosida yo‘nalish sifatida shakllana boshladi, 1960-yilga kelib mustaqil fan sifatida shakllandi. kompyuter lingvistikasi inglizcha «computational linguistics» so'zining kalkasidir. xx asrning 80-yillariga qadar bu fan turlicha nomlar bilan atalgan: hisoblash lingvistikasi, matematik lingvistika, kvantitativ lingvistika, injener lingvistikasi kabi. bu fanning asosiy maqsadi lingvistik masalalarni yechishning kompyuter dasturlarini ishlab chiqish, inson va mashina (kompyuter) muloqotini optimallashtirish5, tabiiy tilni qayta ishlash (natural language processing)dir. nlp kompyuter lingvistikasida tabiiy tillarning kompyuter analizi va sintezini o‘z ichiga oladi. buhda analiz tabiiy tilning kompyuterda morfologik, sintaktik va semantik tahlil yordamida tushunilishiga nisbatan ishlatiladi, sintez esa kompyuterda matnning grammatik shakllantirilishi va generatsiyasi (hosil qilinishi) demakdir. nlp bo‘yicha yaratilgan dasturiy …

4 / 11

nni statistik tahlil qilish; · lingvistik muammolarni hal qilishga yo'naltirilgan optimal dasturlar yaratish; · muloqotning kompyuter modelini ishlab chiqish; · matn strukturasining gipertekst texnologiyasini yaratish; · elektron lug‘atlar va tezauruslar yaratish; · sun’iy intellekt tizimini ishlab chiqish; · matnlar korpusini yaratish; · matnni avtomatik referatlash; · sujet strukturasini modellashtirish; · nutqni avtomatik tushunish tizimini ishlab chiqish (inglizcha asr -automatic speech recognition); · matndan faktlarni avtomatik ajratib olish (inglizcha fact extraction, text mining). o‘zbek tili materiallari bo‘yicha kompyuter lingvistikasiga oid tadqiqot olib borgan olimlar sifatida h.arziqulov, s.rizayev, s.muhamedov, a.po‘latov, s.muhamedova, n.jo‘rayevalarni ko‘rsatish mumkin. olimlar asosan statistik tahlil, algoritmlash, o‘zbek tilining aksiomatik nazariyasi, fe'llarning kompyuter analizi va sintezi kabi yo‘nalishlar bo'yicha izlanishlar-ni amalga oshirganlar. fanlar hamisha o'zaro uzviy bog'liqlik va hamkorlikda ish ko'radi, ular bir-birisiz yashay olmaydi. jumladan, kompyuter lingvistikasi fani ham bundan mustasno emas. kompyuter lingvistikasi mantiq, informatika, statistika, semiotika, kibernetika, ehtimollar nazariyasi kabi turli fan sohalari bilan o'zaro aloqadorlikda ish …

5 / 11

an biri charlz pirs edi. ushbu falsafiy tizimning asosiy g’oyasi semiotik belgining ma’no - mazmunini ushbu belgi vositasida bajarilayotgan harakatning samarasi, natijalari, muvaffaqqiyati bilan bog’liq holda o’rganishdir. bu tamoyil muallifi ch. pirs birinchilardan bo’lib, belgi nazariyasi doirasida kommunikativ faoliyat sub’yekti omilini inobatga olish lozimligini uqtirdi. pragmalingvistika tilshunoslikning mustaqil yo’nalishi sifatida o’tgan asrning 60-70-yillarida shakllandi. 1970- yilda dordrext shahrida “tabiiy tillar pragmatikasi” (pragmatics of natural languages) mavzusid a xalqaro konferensiya bo’lib o’tdi. ushbu anjumanda o’qilgan ma’ruzalar to’plamining muharriri, tell-aviv unversitetining professori i. bar – hillelning “so’z boshi” da qayd qilishicha, anjuman ishtirokchilari yakdillik bilan “tabiiy til vositasida bajariladigan muloqotning pragmatik xususiyatlari ushbu muloqotning sintaktik va semantik xususiyatlari kabi lingvistik nazariyasi doirasida o’rganilishi lozim” degan xulosaga kelishdi (vsr-hilel 1971: v-vi). pragmatikaning “qayta tuzilish davri” deb e’tirof etilgan xuddi shu paytdan boshlab, xorijiy tilshunoslikda haqiqiy pragmatik ko’tarilish yuzaga keldi. bu mavzuga oid qator anjumanlar, yig’ilishlar o’tkazildi, chop qilinayotgan to’plamlar, ilmiy tadqiqotlarning chegarasi yo’q, …

Want to read more?

Download all 11 pages for free via Telegram.

Download full file

About "kompyuter lingvistikasi"

tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlari reja: 1. “kompyuter lingvistikasi” fanining mundarijasi, maqsadi, vazifasi 2. “kompyuter lingvistikasi” fanining asosiy masalalari. 3. pragmalingvistikaning tilshunoslik sohasi sifatida shakllanishi ma'lumki, tilshunoslik fani xix (1816-yilda) asrda mustaqil fan sifatida shakllandi. shundan boshlab u turli aspektlarda, yo‘nalishlarda rivojlanib kelmoqda. keyingi yillarda barcha fanlardagi kabi tilshunoslikda ham ikki fanning «chorrahasida» (kesishuvida) yuzaga kelgan fanlar jadal rivojlanmoqda. jumladan, ana shunday fanlar sirasiga sotsiolingvistika (sotsiologiya va tilshunoslik), psixolingvistika (psixologiya va tilshunoslik), etnolingvistika (etnografiya va lingvistika), neyrolingvistika (nevrologiya va tilshunoslik), matematik lingvistika va komp...

This file contains 11 pages in DOCX format (35.6 KB). To download "kompyuter lingvistikasi", click the Telegram button on the left.

Tags: kompyuter lingvistikasi DOCX 11 pages Free download Telegram