matn va uning turlari

DOCX 10 pages 24.1 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 24.1 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

12-§. matn va uning turlari ma’lum voqelik haqida tasavvur (axborot) beradigan bir yoki bir necha sintaktik birliklardan tashkil topgan nutqiy butunlik matn hisoblanadi. matnning, ya’ni yozma nutqning mazmun xarakteri va qo‘llanish doirasi, uslubiga ko‘ra bir necha turlari bor: ilmiy nutq, rasmiy yozishma va hujjatlar nutqi, ommabop nutq, badiiy nutq. yozma nutqning har bir turi ijtimoiy hayotning turli tomonlariga tegishli bo‘lib, har qaysisi maqsadi va sharoit talabiga ko‘ra tilning ifoda vositalaridan o‘ziga xos foydalanadi. ilmiy nutq ilmiy nutq fan sohasiga doir masalalarning mohiyatini bayon qilish, aniq va ravshan ta’riflar berish, mantiqan yaxlit, ishonarli xulosalarni ifodalash uchun qo‘llanadi. ilmiy nutq mantiqan kuchli, asoslangan, mushohada va dalillarga boy bo‘lib, tuzilishi jihatdan bir butunlikni tashkil qiladi: avval o‘rganilayotgan, tekshirilayotgan masalaning qo‘yilishi asoslab beriladi, keyin u dalillar, isbotlar, o‘tkazilgan tajribalar asosida har taraflama izohlana boradi, yo‘l-yo‘lakay muallif tegishli o‘rinlarda boshqa mualliflarning fikrini keltiradi va ularga o‘z munosabatini bildirib boradi. ishning oxirida bayon qilingan kuzatishlar va …

2 / 10

o‘tilgan bu amallar ichida bo‘lish amali uchramadi. bo‘lish amalini o‘z ichiga olgan ifodalar v bobda batafsil qaraladi. ba’zan bo‘lish natijasida ham ko‘phad hosil bo‘ladi. birhadni birhadga bo‘lish natijasini ko‘paytirish bilan tekshirish mumkin: bo‘linuvchi bo‘lishi kerak. ko‘phadni birhadga bo‘lish uchun ko‘phadning har bir hadini shu birhadga bo‘lish va hosil bo‘lgan natijalarni qo‘shish kerak». (sh. alimov, o. xolmuhamedov, m. mirzaahmedov. algebra. umumiy ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. – t.: «o‘qituvchi», 2005. 90–91-betlar). mana bu matnni esa kasb-hunar kollejlari o‘quvchilariga mo‘ljallangan «analitik kimyo» darsligidan diqqatingizga havola etamiz. yuqoridagi algebra faniga xos darslik nutqi ixcham va aniq yozilgani, fikrni asoslashi va, ayni paytda, nisbatan sodda yozilgani bilan ajralib turadi. bu galgi matnda esa, jiddiy ilmiy uslub, ilmni amaliyot bilan bog‘lash va bayon tarzida fikrni ifodalash sezilib turadi. ikkala matnning ilmiy tomoni hozirgi kun fan taraqqiyoti bosqichidan kelib chiqqan holda soha atamalariga boy: «uchinchi gruppa kationlarining o‘rta turlari: xloridlar, nitratlar, atsetatlar va fosfatlar suvda erimaydi, …

3 / 10

nutq mo‘ljallangan auditoriya ham, o‘quvchilar ham ilm ahli bo‘lgani uchun har qanday ortiqcha tafsilot keraksiz bo‘lib qoladi. ilmiy nutqning boshqa bir ko‘rinishi – ilmiy-ommabop nutq keng omma uchun mo‘ljallanadi va shuni nazarda tutib hamma uchun tushunarli, sodda umumxalq tilida yoziladi va o‘qiladi, atamalar cheklangan bo‘ladi, tasviriylik, ta’sirchanlikka e’tibor beriladi. agar ilmiy-nazariy nutq adabiy til me’yorlariga qat’iy rioya qilsa, ilmiy-ommabop nutqda so‘zlashuvga xos til vositalari ham qatnashishi mumkin. masalan: madomiki, farzandning irsiyati ota-onanikidan o‘zgacha bo‘lmas ekan, mijozi ham ulardan farq qilmaydi, faqat turli darajada omuxta bo‘ladi: kimgadir otadan, kimgadir onadan ko‘proq o‘tadi yoki ikkovidan barobar meros qoladi. natijada bir odam ikkita mijozli bo‘lishi mumkin; masalan, yarim xafaqon va yarim serjahl yoki yarim xafaqon va yarim sovuqqon va hokazo. bir necha avloddan so‘ng bir odamda to‘rtala mijozning xislatlari mujassam bo‘lishi mumkin, baribir qaysidir bir mijoz ustunlik qilib turadi. er-u xotin bir xil mijozli bo‘lmagani ma’qul, chunki mijozning salbiy tomoni farzandda zo‘rayib ketadi: …

4 / 10

ani yoki maqsadni bayon qilish bilan tugaydi. oxirida rasmiy xabar, hujjat yoki ko‘rsatma… uning muallifi, yozilgan sanasi ko‘rsatiladi (tegishli hujjatlarda imzo ham qo‘yilib, muhr bilan tasdiqlanadi rasmiy nutqning ko‘rinishlari ham o‘zaro bir-biridan biroz farqlanadi. rasmiy xabarlarda faqat voqealar bayoni beriladi va ijrochi shaxslar nom-banom sanaladi. rasmiy nutqning boshqa bir ko‘rinishi rasmiy yozishmalar – so‘rovga, talabnomaga javob, hisobot, ma’lumotlar bo‘lib, ularda talab qilinayotgan, so‘ralayotgan masalalar, o‘tkazilgan tekshirish natijalari bo‘yicha ma’lumot beriladi, o‘rni bilan ayrim chekinishlar, tafsilotlar berilishi mumkin. masalan: mustaqillik davrida o‘zbek xalqining, shu jumladan, respublikamiz boshqa millat fuqarolarining ham savodliligini oshirish, demokratik munosabatlar, fuqarolar erkinligini kengaytirish va mustahkamlash bo‘yicha bir qator tadbirlar o‘tkazilmoqda, har xil ish turlari qo‘llanmoqda. shulardan biri yuridik maslahatni faollashtirish bo‘lib, u odatda fuqaroning matbuot sahifalarida va televideniye ekrani, radioeshittirish kanallari orqali savol hamda unga javob tarzida olib boriladi. masalan: «savol: sog‘lig‘imga yetkazilgan zararni to‘layotgan yuridik shaxs bankrot deb e’lon qilinib, tugatildi. endi menga zararning qolgan qismi …

5 / 10

i, lavozimi bilan bildiriladi. buyruq va farmonlar, qonunlar, farmoyishlar va qarorlar ham rasmiy nutqning ko‘rinishi hisoblanadi. rasmiy yozishmalar hujjatlarga xos nutqning til xususiyatlaridan ularda ruscha, internatsional so‘zlar va turg‘un so‘z birikmalari («shtamplar») tez-tez uchrab turishini, gapda so‘zlarning tartiblanishi, oborotlar, gaplarning, matnlarning tuzilishida rus tili qonun-qoidalarining ta’siri yaqqol sezilib turishini ko‘rsatish lozim. ayniqsa, ariza, ma’lumotnoma, bildirishnoma, ishonch qog‘ozi, tavsifnoma kabi rasmiy ish qog‘ozlarining yozilishi uslubida bu ta’sir ravshan namoyon bo‘ladi. rus tili va o‘zbek tilining sintaktik qurilishi, shunga xos qonun-qoidalari boshqa-boshqa bo‘lgani sababli, rus tilida silliq, ravon yozilgan ariza yoki ma’lumotnomalarning o‘zbek tiliga avtomatik tarzda nusxasi ko‘chirilganda, o‘zbek tili qonun-qoidalariga, adabiy til me’yorlariga zid tarzda yozilgan ish qog‘ozlari paydo bo‘ladi. o‘zbek tilining qonun-qoidalarini buzib, unga hurmatsizlik va beparvolik bilan yozilayotgan yuqoridagi kabi ma’lumotnomalar, arizalar, qarorlar va boshqa yozishmalar nutq madaniyatidan bexabarlik oqibatidir. bu xil yozishmalarda ham fikrning ravshan va tushunarli ifodalanishi uchun ularni to‘g‘ri yozishga amal qilish kerak. ommabop nutq ommabop …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "matn va uning turlari"

12-§. matn va uning turlari ma’lum voqelik haqida tasavvur (axborot) beradigan bir yoki bir necha sintaktik birliklardan tashkil topgan nutqiy butunlik matn hisoblanadi. matnning, ya’ni yozma nutqning mazmun xarakteri va qo‘llanish doirasi, uslubiga ko‘ra bir necha turlari bor: ilmiy nutq, rasmiy yozishma va hujjatlar nutqi, ommabop nutq, badiiy nutq. yozma nutqning har bir turi ijtimoiy hayotning turli tomonlariga tegishli bo‘lib, har qaysisi maqsadi va sharoit talabiga ko‘ra tilning ifoda vositalaridan o‘ziga xos foydalanadi. ilmiy nutq ilmiy nutq fan sohasiga doir masalalarning mohiyatini bayon qilish, aniq va ravshan ta’riflar berish, mantiqan yaxlit, ishonarli xulosalarni ifodalash uchun qo‘llanadi. ilmiy nutq mantiqan kuchli, asoslangan, mushohada va dalillarga boy bo‘lib, tuzilishi ...

This file contains 10 pages in DOCX format (24.1 KB). To download "matn va uning turlari", click the Telegram button on the left.

Tags: matn va uning turlari DOCX 10 pages Free download Telegram