badiiy matnning lisoniy xususiyatlari

DOCX 16 pages 51.3 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 51.3 KB

File type DOCX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

ijobiy va salbiy bo’yoqli iboralar ishtirokida tasviriy matn yaratish reja: 1. badiiy matnning morfologik xususiyatlari. 2. ijobiy va salbiy bo‘yoqdor so‘zlarning estetik vazifasi. 3. antroponimlarning uslubiy xususiyatlari. 4. morfologik parallelism. badiiy matnning lisoniy xususiyatlari tahlil qilinganda morfologik birliklarning ishlatilishi bilan bog'liq holatlar haqida fikr yuritish talab qilinadi. morfologik birliklarning estetik vazifasi degan «maxsus so`z formalari vositasida, shuningdek ma'lum bir grammatik ma‟no va funksiyaga ega bo`lgan so`z formasini maxsus qo`llash orqali ekspressivlik-emotsionallik tushuniladi". ekspressivlik ijobiy va salbiy ma'no qirrasiga ega bo`lgan so`zlarda aniq ko`rinib turadi. badiiy matn lisoniy jihatdan tekshirilganda dastavval ana shunday ma'no qirralariga ega bo`lgan birikmali ajratish va qaysi turkumga xosligi, kimning nutqida, nima maqsad bilan qo`llanilganligi, kimga nisbatan, qanday vaziyatda ishlatilganligiga e'tiborni qaratish lozim bo`ladi. odatda erkalash-suyish, hurmat-e‟zozlash, ko`tarinkilik, ulug`vorlik, tantanavorlik kabi ma‟nolarni bildiruvchi so‟zlar ijobiy ma'no qirrasiga ega bo`lgan so`zlar hisoblanadi. masalan: qizaloq, toychoq, o`rgilay, girgitton bo`lay, bolaginam, oppog`im, do`mbog'im, arslonim, pahlavonim, shakarim, shirinim kabi. salbiy ma'no …

2 / 16

ilida kichraytirish shakli -cha, -choq, -chak qo`shimchalari bilan; erkalash shakli -jon, -xon, -oy, - (a)loq affikslari yordamida hosil qilinadi. hurmat, mensimaslik, istehzo, umumlashtirish, tur-jinsga ajratish kabi ma'nolar -lar affiksi bilan hosil qilinadi. -gina qo`shimchasi chegara, erkalash, yaqinlik ma'nolarini yuzaga chiqaradi. tahlil jarayonida matnda qo`llanilgan barcha morfologik birliklar emas, estetik maqsad aniq ko`rinib turadigan, yozuvchining badiiy niyati ifodalangan morfologik o`zgachaliklar haqida so‟z yuritiladi. masalan, eng ko`p ishlatiladigan badiiy tasvir vositalardan biri takrordir. morfologik birliklarning takrorlanishidan yuzaga keladigan uslubiy vosita - morfologik parallelizmning qo`llanilish maqsadi lisoniy jihatdan tadqiq etilishi mumkin. morfologik parallelizm deb «nutq parchasida mustaqil leksik ma‟noga ega bo`1magan so`zlar, grammatik vositalarning qayta qo`llanilish usuli. bu o'rinda bir sintaktik qurilma doirasida parallelqo`llanuvchi yordarnchi so`zlar, forma yasovchi qo`shimchalarning aynan takrorlanishi nazarda tutiladi”. morfologik birliklarning alohida estetik maqsad bilan she'riy nutqda parallel ravishda qo`llanilishi ko`p kuzatiladi. vatan, to tanda jonim bor, seningdirman, seningdirman, tanim hok o‘lsa ham sen yor, seningdirman, seningdirman. (e.vohidov) nasriy …

3 / 16

riy vositalar yoki badiiy san‟atlar yozuvchi aytmoqchi bo`lgan fikrni qay darajada; ravon, qulay, jozibador yoxud san‟atkorona ifodalashiga xizmat qilganini aniqlashga qaratilishi lozim. aks holda, bu jo`n va zerikarli mashg'ulotga aylanadi. badiiy tasvir vositalari o`z nomi bilan badiiyatga xizmat qiluvchi vositalardir. ular biz uchun qidirib topilishi shart bo`lgan narsa yoki asosiy maqsad emas. ot so`z turkumining ko`plik, egalik, kelishik kategoriyalari va subyektiv baho shakllarining poetik imkoniyatlarini tahlilga tortish ham lingvopoetikaning muhim masalalaridan hisoblanadi. tegishli adabiyotlarda mazkur qo`shimchaning hurmat, kinoya, piching, noaniqlik, kuchaytirish, takrorlash, ta'kidlash kabi ma'nolarni ifodalashda ishlatilishi aniq misollar bilan asoslab berilgan. ko`plik shakli qo`shimchasining qahramonlar ruhiyatidagi turfa tovlanishlarni tugal aks ettirish imkoniyati boshqa qo`shimchalarga qaraganda aniq ko`zga tashlanibturadi. jumlada ifodalangan harakat yoki holatning egasi shaxs bo`lmaganda turkiy tillarda, shu jumladan, o`zbek tilida ega ko`plik shaklida bo`lsa ham, unga tegishli fe'l, asosan, ko`plik qo`shimchasini olmaydi, ya‟ni barglar to`kildilar emas, barglar to`kildi tarzida bo‟ladi. ammo abdulla qodiriy bunday o`rinlarda ham «-lar»ni …

4 / 16

misolda egalik shakli orqali qahramonning ma'naviy dunyosi ochib beriladi. yozuvchi jirkanish ishlaridan faxrlanish va qarshisidagi insonga nisbatan kibr, manmanlik yoki tahqirlash ohangida muomala qilishga odatlangan qahramon qiyofasini benihoya aniq aks ettira olgan: aql yoshda emas, aql boshda, eshon! - deydi general skobelev. - men, o 'ttiz yoshimda xivani tiz cho‘ktirdim! mana,o`ttiz ikki yoshimda qo`qonni tariqday tirqiratdim! saksonni urib qo`yib, sen nimani qotirdinig? (t.murod). shuningdek, atoqli otlar (antroponimlar)ning muayyan maqsad bilan qo`llanishiga aloqador kuzatishlar olib borish mumkin. chunki badiiy asarda qo`llanilgan ayrim ismlar yozuvchining badiiy -estetik niyatini aniqlashga yordam beradi. atoqli otlarning ana shunday vazifalarda qo`llanishi bilan bog'liq hodisa ayrim adabiyotlarda antonomasiya degan nom ostida umumlashtiriladi. o'zbek adabiyotida personaj xarakter-xususiyatini ochib beruvchi, tag ma'noli kulgi yaratuvchi ismlar abdulla qodiriy, abdulla qahhor, said ahmad va boshqa yozuvchilarning hajviy asarlarida juda ko`p ucnraydi. masalan, salimsoq semiz, kerzon, so`navoy, sovinak, mag`zavaqori, burnash abziy, kalvak mahzum, toshpo'lot tajang (a.qodiriy); jonfig`on, cho`loq domla, norin cholpiq, nabigul, …

5 / 16

yasovchi qo`shimchaiar orqali ham badiiy-estetik effekt hosil sonlar, aslida, gapdagi muayyan miqdorga aniqlik kiritish uchun ishlatiladi. lekin, mavhumlik yoki me‟yordan ortiqlik ma'nolarini urg'ulash uchun qo`llanilganligini ham kuzatishimiz mumkin. ushbu misolda bir soni aniqlikni emas, qandaydir, qaysidir ma'nolaridagi mavhumlikni ifodalaydi: hindiqushdan taraladi bir nola, yuraklarni titratib zir-zir nola. qarang, qonga botib yotar bir dala, mangu armon bo‘lib ketgan o‘g'lonlar. (m.yusuf) quyidagi parchada keltirilgan ming soni ham konkret miqdorni emas, balki uzoq muddat ma'nosidagi me'yordan ortiqlikni bildiradi: sochgum gulday dunyoga mehrim. toki yurak urib turadi. sen abadiy yashaysan, she'rim qarg'a faqat mingga kiradi. (m.yusuf) badiiy matnning ekspressivligini ta'minlashda olmoshlarning ham alohida o`rni bor. olmoshlar bir so`zning takrorlanishi bilan yuzaga chiqishi mumkin bo`lgan g'alizlikning oldini oladi. olmoshlarning takrorlanishi esa nutqqa o`ziga xos ohangdorlik bag'ishlash bilan birga matnni shakllantirishga xizmat qiladi. badiiy matnning lingvopoetik tahlili jarayonida fe'l turkumiga kiruvchi so`zlarga alohida e'tibor qaratish lozim. chunki bu turkumdagi so`zlarning ekspressiv imkoniyatlari benihoya kengdir. fe'lning mayl, …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "badiiy matnning lisoniy xususiyatlari"

ijobiy va salbiy bo’yoqli iboralar ishtirokida tasviriy matn yaratish reja: 1. badiiy matnning morfologik xususiyatlari. 2. ijobiy va salbiy bo‘yoqdor so‘zlarning estetik vazifasi. 3. antroponimlarning uslubiy xususiyatlari. 4. morfologik parallelism. badiiy matnning lisoniy xususiyatlari tahlil qilinganda morfologik birliklarning ishlatilishi bilan bog'liq holatlar haqida fikr yuritish talab qilinadi. morfologik birliklarning estetik vazifasi degan «maxsus so`z formalari vositasida, shuningdek ma'lum bir grammatik ma‟no va funksiyaga ega bo`lgan so`z formasini maxsus qo`llash orqali ekspressivlik-emotsionallik tushuniladi". ekspressivlik ijobiy va salbiy ma'no qirrasiga ega bo`lgan so`zlarda aniq ko`rinib turadi. badiiy matn lisoniy jihatdan tekshirilganda dastavval ana shunday ma'no qirr...

This file contains 16 pages in DOCX format (51.3 KB). To download "badiiy matnning lisoniy xususiyatlari", click the Telegram button on the left.

Tags: badiiy matnning lisoniy xususiy… DOCX 16 pages Free download Telegram