nutq buzilishlari va ulchilari

DOC 9 pages 81.0 KB Free download

9 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 81.0 KB

File type DOC

Pages 9

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 9

3-mavzu. nutq buzilishlarini sabablari tayanch so‘zlar: etiologiya, pereferik, markaziy, organik, funksional, nerv faoliyati, bosh miya, nutq, sabab, anatomiya, fiziologiya, perserveratsiya. «etiologiya» termini grekcha so‘zdan olingan bo‘lib, (etio-sabab, logos-fan, o‘rganish) sabablarni o‘rganuvchi fan ma’nosini bildiradi. sababiyat muammosi qadim qadimdan insoniyat e’tiborini o‘ziga qaratib kelgan. sabablar haqidagi fan sifatida etiologiyaning rivojlanishi tibbiy va tabiiy fanlar qatorida umumiy ilmiy taraqqiyot bilan uzviy bog‘liqdir. bundan tashqari «etiologiya» tushunchasining o‘zi falsafiy kategoriyalardan biri bo‘lib hisoblangani sababli, falsafaning rivojlanishiga uning ham aloqasi bordir. yirik patafiziolog i.v.davidovskiyning tadqiqotlari bu muammoni hal qilishga katta hissa qo‘shdi. uning yozishicha: «har qanday asl mazmun sabablardan boshlanib keladi, ya’ni kauzallik va determenizm tushunchalaridan boshlanadi. bu ikki bir-biriga bog‘liq, biroq har xil tushunchalar ikki tomonlama talqin etiladi. birinchi tomondan sababiyat haqida, ya’ni sabab-oqibat munosabatlari sifatida sharxlansa (aslida «etiologiya» tushunchasining mazmuni shunday bo‘lishi kerak), ikkinchi tomondan hodisalar mohiyatini bilish haqida, ya’ni uning asosida yotgan qonuniyatlarni bilish sifatida sharxlanadi». nutq buzilishlari etiologiyasi muammosi kasalliklarni …

2 / 9

at nuqtai nazari bo‘lib, bosh miyaning jarohatlanishi nutq buzilishlarini kelib chiqishiga sabab bo‘luvchi bosh omil ekanligi ta’kidlangan. ikkinchisi aristotelga tegishli bo‘lib, periferik nutq apparatining buzilishlari aynan nutq buzilishlarining sababi etib ko‘rsatilgan. nutq buzilishlari sababini o‘rganishning keyingi davrlarida ham bu ikki nutqai nazar saqlanib qolgan. nutq buzilishlari etiologiyasi haqidagi tasavvurlar, shu muammoni o‘rganishning barcha davrlarida, ular mohiyatini tushunishni ifodalaydi. shuningdek, ma’lum davr va mualliflarning umumiy metodologik yo‘nalishini ifodalaydi. nutq buzilishlari etiologiyasida bosh miya jarohatlanishining «o‘z o‘rni» borligi eramizdan avvalgi 400 ming yil ilgari gippokrat tomonidan aytib o‘tilgan bo‘lsa ham, bunga haqiqiy ilmiy tasdiq 1861 yilda, fransuz shifokori pol broko tomonidan bosh miyada nutq markazi mavjudligi va bu markaz jarohatlanishi nutq buzilishini keltirib chiqarishi mumkinligi ko‘rsatib berilgandan so‘nggina berilgandir. xuddi shunga o‘xshash kashfiyot 1874 yilda vernike tomonidan ham amalga oshirilgan: nutqni tushunishda bosh miya qobig‘ining orqa bo‘lagi katta rol o‘ynaydi. bu qismda begona nutqni qabul qilish jarayoni ro‘y beradi. nutq buzilishlari etiologiyasi …

3 / 9

g bosh miyaning yaxshi rivojlanmasligi va jarohatlanishi, shuningdek nutq periferik organlaridagi turli xil organik buzilishlar kiritilgan. organik buzilishlar markaziy (miyaning jarohatlanishi) va periferik sabablarga (eshituv organi jarohatlanishi, tanglay yoriqligi va arti-kulyatsion apparatning boshqa marfologik o‘zgarishlari) ajratilgan. funksional sabablarni m.e.xvatsev, i.p.pavlovning ta’limoti orqali tushuntiradi. bu ta’limot m.n.s. da qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining o‘zaro munosabatini buzilishi haqida bo‘lib, m.e.xvatsev bu orqali organik va funksional, markaziy va periferik sabablarning o‘zaro munosabati mavjudligini ta’kidlaydi. psixonevrologik sabablarga u aqli zaiflikni, xotira, diqqat buzilishini va boshqa psixik jarayonlar buzilishini kiritgan. m.e.xvatsev ijtimoiy-psixologik sabablarga ham katta e’tiborni qaratgan va buning ostida atrof muxitdagi turli xil yomon ta’sirlar yotganini tushuntiradi. biologiya, embriologiya, nazariy tibbiyot sohalarida so‘nggi 10 yillikda qo‘lga kiritilgan katta yutuqlar, tibbiy genetika, immunologiya va boshqa fanlarning erishgan yutuqlari nutq buzilishlari etiologiyasi haqida chuqurroq tasavvurga ega bo‘lish imkonini berdi va ularning kelib chiqishida ekzogen (tashqi) va endogen (ichki) zararlarning ahamiyatini ko‘rsatdi. nutq buzilishlarining faqat organik (markaziy va …

4 / 9

va uning klinik ko‘rinishini shakllanishida bu ikki omil orasida bevosita, o‘zaro aloqadorlik o‘rnatilgan. nutq buzilishlarining kelib chiqishida maxsus sharoitlar katta rol o‘ynaydi, ya’ni nutq kamchiliklarini kelib chiqishiga yordam beruvchi yoki to‘sqinlik qiluvchi omillar. masalan, psixik travma ta’siri ostida bolada duduqlanish yuzaga kelsa, u tashqi sabab sifatida ko‘riladi. quyidagilar esa duduqlanishning kelib chiqishi uchun qulay sharoit bo‘lib xizmat qiladi: bolaning somatik zaifligi, uning nevropatik organizmi (nerv-psixik qo‘zg‘aluvchanlikning oshganligi), m.n.s. ning erta organik jarohatlanishi asorati va h.k. evolyusion-dinamik yondoshuv va psixikaning shakllanishi jarayonida biologik va ijtimoiy dialektik birlik tamoyili, nutq buzilish etiologiyasini o‘rganish uchun asos bo‘ladi. bu aspektda bola nutqiy faoliyatining rivojlanishi uning m.n.s. ning yetuklik darajasiga qarab belgilanadi va ma’lum darajada bolaning tashqi olam bilan o‘zaro munosabati xususiyatlariga ham bog‘liqdir. l.s.vigotskiy ishlab chiqqan psixik rivojlanishining konsepsiyasi, bolalik davrida nutq rivojlanishi buzilishining sababini o‘rganishda metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. psixika rivojlanishining atrof muhit ta’siri bilan bog‘liqligini tushuntira turib, u «rivojlanishning ijtimoiy vaziyati» …

5 / 9

ralangan muxitda tarbiyalanuvchi ilk yoshdagi bolalar nutqi rivojlanishidan orqada qoladi (kar-soqov ota-onalar yoki yaqqol nutq kamchiligiga ega ota-onalar, uzoq muddat kasalxonada yotish, turli xil og‘ir kasalliklar tufayli ijtimoiy kontaktga kirishishning chegaralanganligi). bola nutqining normal rivojlanishi uchun muloqot ma’lum ahamiyatga ega bo‘lishi, ijobiy-emotsional tusda kechishi kerak. unga tovushlarni shun-daygina eshitish kamlik qiladi (radiomagnitafon, televizor). dastlab ma’lum yosh davri uchun xarakterli asosda kattalar bilan muloqot qilish lozim. bolani kattalar bilan muloqoti shaklining o‘zgarishi nutq rivojlanishiga turtki bo‘ladi. demak, hayotining birinchi yili uchun xarakterli bo‘lgan emotsional muloqotni 2-3 yoshlarda predmetli-xarakatga almashtirishi uning nutqi rivojlanishiga yaxshigina turtki bo‘lib xizmat qiladi. agarki, bunday o‘zgarish yuz bermasa u holda nutq rivojlanishida orqada qolish yuzaga keladi. bolada predmetli-o‘yin faoliyati jarayonida to‘plangan taassurotlar nutq rivojlanishiga dastlabki zamin bo‘lib xizmat qiladi. bola nutg‘ining rivojlanishi tashqi noqulay sharoitlar natijasida kechikadi va buziladi: ijobiy emotsional muxitning yo‘qligi, haddan tashqari shovqin-suronli muxit. nutq taqlid asosida rivojlanadi. shu sababli ayrim nutqiy kamchiliklar (talaffuzning …

Want to read more?

Download all 9 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nutq buzilishlari va ulchilari"

3-mavzu. nutq buzilishlarini sabablari tayanch so‘zlar: etiologiya, pereferik, markaziy, organik, funksional, nerv faoliyati, bosh miya, nutq, sabab, anatomiya, fiziologiya, perserveratsiya. «etiologiya» termini grekcha so‘zdan olingan bo‘lib, (etio-sabab, logos-fan, o‘rganish) sabablarni o‘rganuvchi fan ma’nosini bildiradi. sababiyat muammosi qadim qadimdan insoniyat e’tiborini o‘ziga qaratib kelgan. sabablar haqidagi fan sifatida etiologiyaning rivojlanishi tibbiy va tabiiy fanlar qatorida umumiy ilmiy taraqqiyot bilan uzviy bog‘liqdir. bundan tashqari «etiologiya» tushunchasining o‘zi falsafiy kategoriyalardan biri bo‘lib hisoblangani sababli, falsafaning rivojlanishiga uning ham aloqasi bordir. yirik patafiziolog i.v.davidovskiyning tadqiqotlari bu muammoni hal qilishga katta hissa qo‘...

This file contains 9 pages in DOC format (81.0 KB). To download "nutq buzilishlari va ulchilari", click the Telegram button on the left.

Tags: nutq buzilishlari va ulchilari DOC 9 pages Free download Telegram