turkiy tillarda sodda gap sintaksisi

DOCX 8 pages 24.9 KB Free download

8 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 24.9 KB

File type DOCX

Pages 8

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 8

17-mavzu: turkiy tillarda sodda gap sintaksisi. predikativlik reja: 1. turkiy tillarda sodda gap. 2. ot kesimli va fe’l kesimli sodda gap. 3. gapning ifoda-maqsadiga ko’ra turi 4. gapning tuzilishiga ko’ra turi tayanch tushunchalar: gap, kesim, predikativlik, sodda gap, qo‘shma gap, darak gap, so’roq gap, buyruq gap. sodda gap har qanday tizimdagi til yoki tillar guruhi uchun gapning asosini shakllantiruvchi ikki yetakchi birlik: ega va kesim yoki sub’ekt va predikatning ajralmas sintezini tashkil qiladi. turkiy tillarda sub’ekt va predikat bir bo`lak orqali ham ifodalanishi mumkin: aldim kabi. “aldim” so`zida garchi grammatik sub’ekt real shakllanmagan bo`lsa ham, so`z tarkibidagi -di, -m affiksi shaxs, son zamon va mayl ma’nolarini ifodalab, shu so`zning predikativlik jihatdan to`la shakllanganligini anglatadi. predikativlik gapning asosiy sharti bo`lganligi uchun “aldim” gap shaklida shakllanadi. hozirgi turkiy tillar sodda gap qurilishini qiyosiy-tarixiy o`rganish sodda gapning eng qadimgi shakllarini o`rganish va ularni qayta tiklash (rekonstruksiya qilish)ni emas, balki hozirgi turkiy tillardagi sodda …

2 / 8

g asosiy ob’ekti qilib olishiga sabab qadimturkiy tillarda bunday gaplarni shakllantiruvchi bog‘lovchi vositalar – bog‘lamalarning mavjud yoki mavjud emasligini aniqlash bilan bog‘liq. sababi, hozirgi turkiy tillardagi bu tipdagi sodda gaplarda bog‘lamalar, bir tomondan, har xil bo`lsa, ikkinchi tomondan, ularning ayrimlarida bog‘lama vazifasidagi vositalar umuman uchramaydi. bu o`z navbatida hozirgi turkiy tillar tarkibidagi mavjud bo`lgan kesimi ot bilan ifodalangan sodda gaplarni shakllantiruvchi bog‘lamalarning tabiatini chuqur o`rganishni talab etadi. hozirgi turkiy tillarning ko`pchiligida sodda gap tarkibidagi ot kesimlar shaxs shakllari orqali shakllanmagan, masalan, oltoy tilida men altay kiji; sler altay ulus kabi. boshqird tilida ham ot kesimlar tarkibida iii shaxs egalik affikslari umuman uchramaydi yo qo`llanmaydi: min yazыusi kabi. ayrim tillarda kesimlik affiksining uch shaxsi ham ifodalanmaydi. misollar: karaim. men tyuvyul kыz (men qiz emasman); son aytыrlarki, biz karaxchilar (so`ng aytadilarki, biz qaroqchilarmiz); turkman. bu – men; har kimiң ѳz derdi ѳzune aji (har kimning o`z dardi o`ziga achchiq); uyg‘ur. atlari uroq, …

3 / 8

mchasi; bihigi qыrы og‘olorbut (biz kichik bolalarmiz) -but – kesimlik affiksi. ayrim turkiy tillarda ot kesimlarning kesimlik affiksi sifatida birlikdagi iii shaxs egalik qo`shimchalari o`rnida kishilik olmoshlari qo`llanadi. qadimturkiy tilga xos bo`lgan bu xususiyatlar ayrim hozirgi turkiy tillarda ham saqlangan. qiyoslang: boshqird tilida iii shaxs kesimlik affiksi o`rnida ul kishilik olmoshi qo`llanadi: xәsәn yazыusы ul. shubhasiz, bu o`rinda ul olmoshi affiks sifatida emas, balki mustaqil so`z sifatida qo`llanadi. bu xususiyatni tatar tilida ham ko`rish mumkin: dѳresen әytkәndә xalыk zur ul, kѳchlul, dәrtle ul, mѳңli ul, әdip ul, shag‘ыyr ul kabi. deyarlik barcha turkiy tillarda kesimlik affiksining iii shaxsi sifatida -dir bog‘lamasi qo`llanadi. umuman, turkiy tillarda kesimi ot bilan ifodalangan sodda gaplarda bog‘lamalar va kesimlik affikslari quyidagilar bo`lgan: 1) kishilik olmoshlari: tuva. ajildaar kiji men (men ishlayapman); 2) bog‘lama tur//dur//turur: qozoq. ol studentdur; 3) egalik affikslari: gagauz. ilikchi adamsыn; 4) bar, yok so`zlari: tuva. sug bar; 5) bol//ol yordamchi fe’li: gagauz. …

4 / 8

iy tillarning ilk taraqqiyot davrlarida sodda gaplar yakka hokim holatda bo`lgan. tarixiy manbalar ko`rsatishicha, turkiy tillarda sodda gaplarning murakkablashishi boshqacharoq tarzda yuz bergan. masalan, hind-yevropa tillarida qo`shma gaplarning kelib chiqishi ikki sodda gapning bog‘lovchilar vositasida qo`shilishidan hosil bo`lgan bo`lsa, turkiy tillarda aksincha, ikki sodda gap birikib, bir murakkab gapni hosil qilgan. bu birikishda mantiqiy jihatdan tobe bo`lgan gap transformatsiyalanib, qayta qurilgan. transformatsiya natijasi – bog‘li transformalar gap shaklini yo`qotgan. har qanday transformatsiyada ergash gapga aylanish uchun potensial imkoniyatga ega bo`lgan gaplar ergash gapga aylanish xususiyatini yo`qotgan. turkiy tillarda bunday transformatsiyaning maxsus usullari bo`lgan. bular quyidagilar: 1. fe’lning shaxsli shaklining aniqlovchi ergash gap shakliga aylanish imkoniyatiga ega bo`lgan gapning uning semantik ekvivalenti bo`lgan sifatdosh konstruksiyaga aylanishi: boshqird. min ѳylәngәn yil kuңilli ini (men uylangan yil ko`ngilli bo`lgan edi) bunda “men uylangan yil” “men uylangan yilim” sifatida sifatdosh oborotga aylangan. ozarbayjon. men yazan qag‘ыzыn belә dә javabы olar kabi. 2. fe’lning shaxsli …

5 / 8

$’tush’ sѳylәch ende ig‘tibar bilәn tыңlarga kirek; qozoq. kereyxon ornnan trgan soң basqalar da t’rd kabi. sodda gap sintaksisi (dadaboyev h. va b.) so‘zlar vositasida anglatilgan fikr gap deyiladi. gap nisbiy tugallangan fikrni bildiradi. gap quyidagi xususiyatlarga ega: 1. muomala vositasining eng kichik, asosiy birligidir. 2. nisbiy tugallangan fikrni ifodalaydi. 3. grammatik shakllangan (bosh va ikkinchi darajali bo'laldardan iborat) bo'ladi. 4. tugallangan ohang bilan aytiladi. gap quyidagicha tasniflanadi: i. ifoda maqsadiga ko‘ra darak gap, so‘roq gap, buyruq gaplar mavjud. so'roq gaplarda so‘roq bildiruvchi affiks-so‘roq yuklamasi javob talab qilingan bo‘lak tarkibida keladi. ko‘p hollarda so'roq yuklamasi kesim tarkibida bo’ladi: tat. sin bu kitapni aldinmi?; boshq. hin bil kitapti aldinmi? \ sen bil kitapti aldinmi? “sen bu kitobni oldingmi?”, tat. sin bu kitapmmi aidin'?; boshq. hin bil kitaptimi aldin? “sen bu kitobni oldingmi?”; tat. sinme bu kitapm aldm?; boshq. hinme bil kitapti aldm? “bu kitobni sen oldingmi?” ii. gap emotsionallikka (his-tuyg‘u ifodalanishiga) …$

Want to read more?

Download all 8 pages for free via Telegram.

Download full file

About "turkiy tillarda sodda gap sintaksisi"

17-mavzu: turkiy tillarda sodda gap sintaksisi. predikativlik reja: 1. turkiy tillarda sodda gap. 2. ot kesimli va fe’l kesimli sodda gap. 3. gapning ifoda-maqsadiga ko’ra turi 4. gapning tuzilishiga ko’ra turi tayanch tushunchalar: gap, kesim, predikativlik, sodda gap, qo‘shma gap, darak gap, so’roq gap, buyruq gap. sodda gap har qanday tizimdagi til yoki tillar guruhi uchun gapning asosini shakllantiruvchi ikki yetakchi birlik: ega va kesim yoki sub’ekt va predikatning ajralmas sintezini tashkil qiladi. turkiy tillarda sub’ekt va predikat bir bo`lak orqali ham ifodalanishi mumkin: aldim kabi. “aldim” so`zida garchi grammatik sub’ekt real shakllanmagan bo`lsa ham, so`z tarkibidagi -di, -m affiksi shaxs, son zamon va mayl ma’nolarini ifodalab, shu so`zning predikativlik jihatdan to`la shak...

This file contains 8 pages in DOCX format (24.9 KB). To download "turkiy tillarda sodda gap sintaksisi", click the Telegram button on the left.

Tags: turkiy tillarda sodda gap sinta… DOCX 8 pages Free download Telegram