abu rayxon beruniy

DOC 89,0 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (4 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1662847405.doc namangan shahar, 60- o`rta umumta’lim maktabi, 9-k sinf o`quvchisi mirzaahmedov abdulaziz ning yozgan abu rayxon beruniy beruniy (973-1048) yoshligidayoq ko‘p vaqtini turli kuzatishlar bilan o‘tkazgan. u bolalik chog‘larida astronomik asbob yasagan. xorazmning turli joylari koordinatlarini aniqlash bilan shug‘ullangan va 995-996 yillarda kot shahrida diametri 15 ziro' (ziro' - qadimgi o‘lchov birligi, 49 santimetr chamasida) bo‘lgan doira va boshqa asboblar bilan astronomik o‘lchash ishlarini olib borgan. beruniyning 152 asari ma'lum bo‘lib, bizgacha uning faqat 30 tasi yetib kelgan. jami asarlarining 70 tasi astronomiyaga, 20 tasi matematikaga, 12 tasi geografiya va geodeziyaga, 4 tasi mineralogiyaga, 1 tasi fizikaga, 1 tasi dorishunoslikka, 15 tasi tarix va etnografiyaga, 4 tasi falsafaga, 18 tasi adabiyotga bag‘ishlangan. u 50 yoshida qadimiy sanskrit tilini o‘rgandi, bundan tashqari, fors, arab, yahudiy, grek tillarini ham bilar edi. beruniyning boy ilmiy merosi hali to‘la o‘rganilmagan. beruniy yirik olim abu nosir ibn iroqdan yevklid geometriyasi, ptolomeyning astronomik ta'limotlari bo‘yicha dars …

sienya (hozirgi asvon) shaharlari orasidagi masofani karvonlarning yurish muddati bilan o‘lchaydi, keyin bu qiymatni ikki shahar kengligining ayirmasiga bo‘ladi va yer radiusini 6840 kilometr deb chiqaradi. bu gradus meridian yoyining uzunligi esa 119,444 bo‘ladi yoki meridian yoyining uzunligi 70 121 ga tengligini aniqlab, bu yoy meridian aylanasi uzunligining 1/50 qismi ekanligini hisoblagan. yer meridian aylanasining uzunligi 39500 kilometrga yaqin bo‘lsa kerak, degan fikrga kelgan. eratosfendan so‘ng misr, xitoy va gretsiya olimlaridan bir qanchasi eratosfen o‘lchagan usul bilan yerning kattaligini aniqlaganlar. o‘rta asrda yerning hajmini aniqlashda yurtimizdan yetishib chiqqan olimlarning xizmatlari katta bo‘lgan. muso muhammad al-xorazmiy bir gradus meridian yoyning uzunligi 111,8 kilometrga tengligini isbotlab bergan. bag‘dodda tashkil topgan «donishmandlik uyi» nomli o‘sha davrning fanlar akademiyasida o‘rta osiyolik olimlardan xorazmiy, farg‘oniy, habash xasib, marvaridiy kabi olimlar turli sohalarda ish olib borganlar. beruniy ham shu «donishmandlik uyi»ning a'zosi bo‘lib, u yerda 7 yil ishlagan. uning yozishicha, xalifa ma'mun buyrug‘iga binoan «donishmandlik uyi»ning …

hisi va yetarli mablag‘i yo‘qligi uchun bu ishni amalga oshirolmagan. yer o‘lchamini gradus o‘lchovi usuli bilan aniqlash uchun ma'lum kenglikda tekis joy kerak bo‘ladi va bu yerda bir necha o‘n kilometr aniq o‘lchanishi lozim. bu ish ko‘p vaqt, katta mablag‘ va puxta tayyorgarlik talab qilardi. bu haqda beruniy: «yer aylanasi uzunligini sahroni kezib yurmasdan quyidagicha aniqlash mumkin. buning uchun dengiz sohilidagi yoki tekis joyda qad ko‘tarib turgan baland toqqa ko‘tarilib quyosh chiqishi yoki botishi oldidan quyosh gardishining yarmi ufq orasida bo‘lgan vaqtda doirali armillyar asbob bilan uning pasayish burchagi o‘lchanadi» deydi. ufq pasayishini o‘lchash usulini chizma va formulalar yordamida tushuntiradi. bunda, tog‘ tepasida quyosh chiqishi yoki botishiga qarab ko‘rish nurining tog‘ tepasidan o‘tgan gorizontal chiziq bilan hosil qilgan burchak o‘lchanadi. x asrda yashab ijod qilgan ulug‘ qomusiy olim abu rayhon beruniy yerning kattaligini o‘lchashda yangi usul qo‘llab, bir gradus meridian yoyning uzunligi 111,16 kilometr ekanligini hisoblab chiqargan. beruniy yerning radusini …

b yerning lojuvard rangdagi osmon bilan tutashganini yaqqol ko‘rdim. qarash chizig‘i vertikalga perpendikulyar bo‘lgan chiziqdan 00 341 pasaydi. perpendikulyar bo‘lgan tog‘ balandligini o‘lchadim, u shu yerda qo‘llanadigan o‘lchovda 652,055 cho‘zim (gaz)ga teng keldi». beruniy o‘lchab topgan qiymatlar bo‘yicha o‘ziga xos usul bilan yer kurrasi radiusining uzunligi 12803337,036 gazga teng ekanligini hisoblab chiqardi. agar bir gaz 0,4933 metr ekanligini e'tiborga olsak, yer kurrasi radiusi uzunligi, beruniy hisobicha, 6315,886 kilometr bo‘ladi. bu raqam hozirgi vaqtda olingan qiymatdan juda kam farq qiladi, ya'ni xatolik radius uzunligini 0,9 protsentini tashkil etadi. so‘ngra beruniy shu 320 001 kenglikdagi bir gradus meridian yoyning uzunligi 223550,329 gaz yoki 110,277 kilometr ekanini hisoblab chiqadi. bu raqamni hozirgi davrda aniqlangan bir gradus yoyning qiymati 110,885 kilometr bilan taqqoslasak, bundan ming yil ilgari beruniy bir gradus yoy uzunligini hisoblashda atigi 618 metr xato qilganligi ma'lum bo‘ladi. yer aylanasining uzunligini aniqlash, beruniy aytganidek, sahrolarni kezib 10 yoy uzunligini aniqlashga nisbatan aniq …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "abu rayxon beruniy"

1662847405.doc namangan shahar, 60- o`rta umumta’lim maktabi, 9-k sinf o`quvchisi mirzaahmedov abdulaziz ning yozgan abu rayxon beruniy beruniy (973-1048) yoshligidayoq ko‘p vaqtini turli kuzatishlar bilan o‘tkazgan. u bolalik chog‘larida astronomik asbob yasagan. xorazmning turli joylari koordinatlarini aniqlash bilan shug‘ullangan va 995-996 yillarda kot shahrida diametri 15 ziro' (ziro' - qadimgi o‘lchov birligi, 49 santimetr chamasida) bo‘lgan doira va boshqa asboblar bilan astronomik o‘lchash ishlarini olib borgan. beruniyning 152 asari ma'lum bo‘lib, bizgacha uning faqat 30 tasi yetib kelgan. jami asarlarining 70 tasi astronomiyaga, 20 tasi matematikaga, 12 tasi geografiya va geodeziyaga, 4 tasi mineralogiyaga, 1 tasi fizikaga, 1 tasi dorishunoslikka, 15 tasi tarix va etnografiyaga, ...

Формат DOC, 89,0 КБ. Чтобы скачать "abu rayxon beruniy", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: abu rayxon beruniy DOC Бесплатная загрузка Telegram