abu rayhon beruniy

PDF 5 стр. 246,6 КБ Бесплатная загрузка

5 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 246,6 КБ

Тип файла PDF

Страницы 5

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 5

abu rayhon beruniy (973-1048) abu rayhon beruniy (973-1048) o'rta asrning buyuk qomusiy olimi abu rayhon muhammad ibn ahmad al-beruniy zamonasining qator fanlari: astronomiya, fizika, matematika, geodeziya, geologiya, mineralogiya, tarix kabilarni chuqur o'rgandi. u xorazmning qadimgi poytaxti kot shahrida tug'ildi va yoshligidanoq ilm-fanga qiziqishi orta bordi. beruniy keyinchalik mashhur olim abu nasr mansur ibn iroq qo'lida ta'lim oldi. ibn iroq astronomiya, geometriya, matematikaga oid bir qancha asarlar yozib, shulardan 12 tasini beruniyga bag'ishlaydi. beruniy ona tilidan tashqari yana bir qancha tillarni: arab, so'g'diy, fors, suryoniy, yunon va qadimgi yahudiy tillarini, keyinchalik hindistonda sanskrit tilini o'rganadi. o'z ilmiy asarlaridan birida yozishicha, u xorazmda yashagan davrida, 990 yillardan boshlab kot shahrida muhim astronomik kuzatishlar o'tkazgan. bu kuzatishlar uchun o'zi astronomik asboblar ixtiro etgan. xorazm zodagonlari orasida taxt uchun boshlangan kurashlar olimning bu ilmiy ishlarini davom ettirishga imkon bermaganligi bois, 22 yoshida vatanini tashlab chiqib ketishga majbur bo'ldi va bir qancha vaqt kaspiy dengizining …

2 / 5

lindi. beruniy urganchda ma'munning bevosita rahnamoligida vujudga kelgan ilmiy markazda faoliyat ko'rsatdi. beruniy shoh ma'mun ii ning eng yaqin maslahatchisi sifatida mamlakatning siyosiy ishlarida ham faol qatnashadi. xorazmning mahmud g'aznaviy tomonidan bosib olinishi beruniy hayotini xavf ostiga qo'yadi. u xorazmshoh saroyidagi barcha olimlar bilan birga g'azna shahriga asir qilib olib ketiladi. beruniyning 1017-1048 yillarda g'aznada kechirgan hayoti, bir tomondan nihoyat og'ir kechgan bo'lsa, ikkinchi tomondan, uning ilmiy faoli-yati uchun eng mahsuldor davr bo'ldi. beruniyning «xorazmning mashhur kishilari» asari ham shu davrda yaratilgan. uning muhim astronomik-geografik asari «tahdid nihoyot al-amoniya li tashidi masofat al-masokin» («turar joylar orasidagi masofani tekshirish uchun joylarning oxirgi chegaralarini aniqlash» — «geodeziya») 1025 yilda yozib tugatilgan. beruniyning «munajjimlik san'atidan boshlang'ich tushunchalar» asari ham 1029 yil g'aznada yozilgan. asarning forscha, arabcha nusxalari bizgacha etib kelgan. unda o'sha zamon astronomiyasi bilan bog'liq bo'lgan bir qancha fanlar haqida muhim ma'lumotlar berilgan. beruniyning «hindiston» nomli mashhur yirik asari «tahqiq mo li-l-hind …

3 / 5

aznaviy vafot etdi va uning o'rniga taxtta o'g'li mas'ud o'tirdi. bu davrda beruniyning ahvoli ancha yaxshilandi. astronomiyaga oid «mas'ud qonuni» asarini sulton mas'udga bag'ishladi. o'sha asr olimlaridan biri yoqutning yozishicha: «mas'ud qonuni» kitobi matematika va astronomiya bo'yicha ungacha yozilgan hamma kitoblar izini o'chirib yuborgan». beruniy o'z asarlari ro'yxatini tuzgandan keyin yana ikkita muhim kitobini yozgan. bulardan biri «mineralogiya»dir. bu risola o'z zamonasi uchun markaziy osiyo va yaqin sharq; hatto ovro'poda ham mineralogiya sohasida eng yaxshi, tengi yo'q asar hisoblanadi. beruniyning oxirgi asari — «dorivor o'simliklar haqida kitob»ining qo'lyozmasi xx asrning 30-yillarida turkiyada topildi. asar «saydona» nomi bilan mashhur, unda beruniy sharq, ayniqsa, markaziy osiyoda o'sadigan dorivor o'simliklarning to'la tavsifini beradi. beruniy shogirdi abu-l fadl as-seraxsiy ma'lumoti bo'yicha 11 dekabr 1048 yilda vafot etgan. beruniy so'nggi avlodlarga katta ilmiy meros qoldirdi. beruniyning o'z davri ilm-fanining turli sohalariga oid 160 dan ortiq tarjimalari, turli hajmdagi asarlari, yozishmalari qolganligi bizga ma'lum. yuqorida ko'rsatib …

4 / 5

hular jumlasidandir. beruniy qadimgi yunon ilmi va uning vakillari aristotel, platon, ptolemey, evklid kabilarning asarlari, hind olimlari, musulmon olimlari al-xorazmiy, farg'oniy, battoniy, roziy, abu tammam, ibn kaysum, abu ma'shar asarlari bilan yaqindan tanish bo'lgan, ularga sharhlar, izohlar, tuzatishlar, raddiyalar yozgan. uning ilmiy merosi g'oyat rang-barang bo'lib, tibbiyot faniga, astronomiya faniga xizmati juda kattadir. beruniy o'z ilmiy asarlarida dunyo-ning tuzilishi masalasida ptolemey sistemasiga suyansa ham, erning harakati haqida beruniy: «erning harakatsizligi (masalasi) astronomiya fanining asosiy masalalaridan biri bo'lib, bu haqda yuz beradigan shubhalarni echish qiyin», deb yozadi. osmon jismlarini geometrik tushuntirish asosida beruniy kopernikdan bir necha asr avval erni koinotning markazi deb biluvchi 2 / 5 abu rayhon beruniy (973-1048) geotsentrik va quyoshni koinot markazi deb o'rgatuvchi geliotsentrik tizim teng kuchga ega, degan xulosaga keladi. «geodeziya» asarida beruniy geotsentrizm bilan bog'liq bo'lgan ba'zi bir nazariyalarning to'g'riligiga shubha bilan qaraganini ochiqdan-ochiq bayon etadi. beruniy harakat traektoriyasi va osmon yoritqichlari shaklining ellipsoid ekanligi …

5 / 5

i haqidagi xulosalari o'sha zamonning eng muvaffaqiyatli geologik tahlillaridan biri bo'lib hisoblanadi. olim «dengizlar quruqlikka, quruqliklar esa dengizga aylanadi» degan nazariyaga suyanadi. beruniyning foydali qazilmalar qatlamining paydo bo'lishi, jinslar emirilishining ahamiyati, tog' jinslarining nurashi kabilar haqidagi xulosalari katta ilmiy ahamiyatga egadir. u tog'larning paydo bo'lishi va yo'q bo'lib ketishi tabiiy omillar asosida yuz berishini talqin etuvchi nazariyani olg'a suradi. beruniy aristotelning naturfilosofiyasi bilan bevosita shug'ullanishi natijasida aristotel qarashlariga tanqidiy yondashib, hatto zaif tomonlarini tanqid etish darajasiga borib etdi. beruniyning aristotelga munosabati ibn sino bilan yozishmasida o'z ifodasini topgan. ularning yozishmalari asosan aristotelning «fazo haqida» va «fizika» asarlari bo'yicha olib borilgan edi. beruniy aristotelni qadimgi dunyoning eng qomusiy etuk olimi deb zo'r hurmat bilan tilga oladi. beruniyning boshqa dunyolar mavjudligi to'g'risida taxmini uning ilmiy yutuqlaridan biri hisoblanadi. olimning fikrlari, bir tomondan, markaziy osiyo, qadimgi yunon va hind mutafakkirlarining ilg'or an'analarini ijodiy rivojlantirgan bo'lsa, ikkinchi tomondan, beruniyning etukligi tafakkur doirasining kengligidan dalolat …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 5 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "abu rayhon beruniy"

abu rayhon beruniy (973-1048) abu rayhon beruniy (973-1048) o'rta asrning buyuk qomusiy olimi abu rayhon muhammad ibn ahmad al-beruniy zamonasining qator fanlari: astronomiya, fizika, matematika, geodeziya, geologiya, mineralogiya, tarix kabilarni chuqur o'rgandi. u xorazmning qadimgi poytaxti kot shahrida tug'ildi va yoshligidanoq ilm-fanga qiziqishi orta bordi. beruniy keyinchalik mashhur olim abu nasr mansur ibn iroq qo'lida ta'lim oldi. ibn iroq astronomiya, geometriya, matematikaga oid bir qancha asarlar yozib, shulardan 12 tasini beruniyga bag'ishlaydi. beruniy ona tilidan tashqari yana bir qancha tillarni: arab, so'g'diy, fors, suryoniy, yunon va qadimgi yahudiy tillarini, keyinchalik hindistonda sanskrit tilini o'rganadi. o'z ilmiy asarlaridan birida yozishicha, u xorazmda yashagan...

Этот файл содержит 5 стр. в формате PDF (246,6 КБ). Чтобы скачать "abu rayhon beruniy", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: abu rayhon beruniy PDF 5 стр. Бесплатная загрузка Telegram