adabiyotshunoslik lug'ati

DOC 25 pages 155.0 KB Free download

25 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 155.0 KB

File type DOC

Pages 25

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 25

adabiyotshunoslik lug'ati adabiyotshunoslik lug'ati 1. avtobiografik asar (yun. autos – o‘zim, bios – hayot, grapho - yozaman) – muallifning o‘z hayoti haqida izchil hikoya qilishiga asoslangan adabiy janr. a.a.ni yozuvchining turli munosabat bilan yozilgan avtobiografiyasi (tarjimai hol)dan farqlash lozim. a.a. muallifi o‘z hayotini qaytadan yashab ko‘radi, uni bir butun sifatida idrok etishga intiladi. yashab o‘tilgan hayotni bir butunlikda idrok etish ehtiyoji tufayli a.a. muallifi ba’zan badiiy to‘qimalarga ham yo‘l qo‘yishi tabiiy, chunki u hayotini yaxlit estetik mushohada qilarkan, uni ijodiy qayta yaratadi. shuning uchun ham a.a.lar aksar hollarda mualliflarning ijodiy yetuklik pallalarida, umrlari nihoyasida yoziladi (mas., oybekning “bolalik” qissasi). mutaxassislar a.a.ni chegaradagi, ya’ni boshqa janrlar bilan kesishuvchi janr deb hisoblaydilar. haqiqatan ham, a.a.ning memuarlar, kundaliklar, ayrim sayohatnomalar bilan o‘xshash tomonlari bor. a.a.ning memuarlardan farqi shuki, memuar asarda muallifni voqelik (o‘zi uchratgan kishilar, guvohi bo‘lgan yoki qatnashgan voqealar) qiziqtirsa, a.a. muallifi diqqat markazida o‘zining voqelik bilan uzviy aloqadagi shakllanish tarixi, qalb …

2 / 25

ik xarakterdagi asarda biografik unsurlar salmoqli o‘rin tutgani holda, badiiy to‘qima hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi (mas., g’.g’ulomning “shum bola” qissasi). boshqacha aytsak, xuddi real prototipiga ega asarlardagi kabi, avtobiografik xarakterdagi asar uchun muallif – prototip, xolos, uning asosida boshqa bir shaxs obrazi yaratiladi. 2. annotasiya (lot. annotatio – izoh, sharh) – asar mazmunining qisqacha bayoni. noshirlik am aliyotida kitoblarning ichki muqovasida, ilmiy maqolalarning sarlavhasidan keyin beriladi. bu xil a.larni berishning tartibi shakllangan. jumladan, kitoblarga beriluvchi a.larda muallif, kitobning tarkiblanishi, mavzusi, ahamiyati va sh.k.lar haqida; ilmiy maqolalarga yozilgan annotatsiyalarda esa qo‘yilgan muammo, uni tadqiq etish usullari, olingan natijalar va sh.k.lar haqida qisqacha ma’lumot beriladi. shuningdek, bibliografik ko‘rsatkichlarda ham a.lar beriladiki, bu ularning foydalanishda qulay bo‘lishini ta’minlab, amaliy ahamiyatini oshiradi. a. asarning o‘ziga xos “pasporti” bo‘lib, u bilan umumiy tarzda tanishtiradi, o‘quvchining informatsiya oqimidan o‘ziga kerakli materialni tanlashiga yordam beradi. 3. antologiya (yun. anthologia – guldasta) – biror milliy adabiyot, davr, …

3 / 25

o – birlashtirmoq, qo‘shmoq) – narsa-hodisa va tushunchalar orasidagi ilg‘ab olinishi qiyin bo‘lgan aloqalarga asoslangan, ularni kutilmagan tarzda biriktirish (qiyoslash, chog‘ishtirish, qarshilantirish) orqali voqe bo‘luvchi va shu tufayli yuksak darajadagi metaforiklik, sub’ektivlik kasb etuvchi obraz. aslida, assotsiativlik har qanday obraz tabiatiga xos xususiyatdir. ya’ni a.o. badiiy obrazning alohida bir turi emas, bu termin ostida umuman badiiy obrazga xos assotsiativlikni kuchli namoyon etuvchi obraz tushuniladi. demak, terminning qo‘llanishida muayyan shartlilik mavjud. a.o. o‘quvchidan ijodiy faollikni, narsa-hodisalar orasidagi muallif tayangan aloqalarni, aloqalar zanjirini ilg‘ay olishni taqozo etadi. mas., z.ro‘zievaning quyidagi misralarini olaylik: sezarmisiz, men bir gul, maysa, shabnamimda kulgan quyosh bor... ma’lumki, she’r ichidagi so‘z, bir tomondan, boshqa so‘zlar bilan mustahkam aloqada – u boshqa so‘zga yo tenglanadi, yo zidlanadi, yo tobelanadi; ikkinchi tomondan, so‘z ortida olam, u anglatayotgan narsa-hodisa va tushunchalar ham borki, ular ham bir-biri bilan aloqador. ya’ni ma’no so‘z so‘zga urishtirilganda voqe bo‘ladi. zero, so‘zning so‘zga urilishi – bamisoli …

4 / 25

n ayol qalbi ta’rifi bo‘rtib ko‘zga tashlanadi. shu nuqtada muallifning original qarashini, badiiy falsafasini anglash mumkin bo‘ladi. ayolni gulga mengzash asosi – go‘zallik, go‘zallik esa o‘tkinchi. shoira topgan qiyos esa “gul”dan ko‘ra sig‘imliroq, zero, u ayol zoti uchun umumiyroq va boqiyroq xususiyatni mujassam etmoqda. parchada ayol qalbi haqida umuman gap yo‘q, lekin assotsiativ aloqalar tufayli u ilg‘ab olinadi. dunyoni metaforik idrok etishga intilayotgan zamonaviy she’riyatda a.o.lar tobora keng o‘rin olib bormoqdaki, bu kabi misollarni juda ko‘plab keltirish mumkin. 5. badiiy obraz – adabiyot va san’atning fikrlash shakli, olam va odamni badiiy idrok etish vositasi, badiiyatning umumiy kategoriyasi. lug‘aviy ma’nosida har qanday aksni bildiruvchi “obraz” so‘zi turli fan sohalarida (falsafa, psixologiya) muayyan terminologik ma’noda qo‘llanadi. jumladan, estetika va adabiyotshunoslikda u “badiiy obraz” ma’nosida tushuniladi. b.o. deganda, borliq (undagi inson, narsa, hodisa va h.)ning san’atkor ko‘zi bilan ko‘rilgan va ideal asosida ijodiy qayta ishlangan aksi tushuniladi. albatta, bu aksda borliqning ko‘plab tanish …

5 / 25

qator spetsifik xususiyatlarga ega. avvalo, b.o. individuallashtirilgan umumlashma sifatida namoyon bo‘ladi. voqelikdagi har bir narsa-hodisada turga xos umumiy xususiyatlar bilan uning o‘zigagina xos xususiyatlar mujassamdir. narsa-hodisaning umumiy xususiyatlariga tayanuvchi abstrakt tafakkurdan farqli o‘laroq, obrazli tafakkur uning individual xususiyatlariga tayangan holda fikrlaydi. deylik, fan umuman odam haqida (mas., biolog umuman odamning fiziologik xususiyatlari haqida) so‘z yuritishi mumkin, biroq san’at hech vaqt umuman odam obrazini yarata olmaydi. shu ma’noda konkretlilik – b.o.ning muhim spetsifik xususiyatidir. misol uchun, a.oripovning “ayol” she’ridagi ayol obrazi o‘zida katta badiiy umumlashmani tashiydi va shu bilan birga u o‘quvchi tasavvurida konkret bir inson sifatida gavdalanadi. san’at konkret narsa-hodisaning individual xususiyatlarini bo‘rttirish orqali umumlashtirishga erishadi. mas., a.qahhor “o’g‘ri” hikoyasida amin haqida: “og‘zini ochmasdan qattiq kekirdi, keyin baqbaqasini osiltirib kuldi”, “chinchalog‘ini ikkinchi bo‘g‘inigacha burniga tiqib kuldi” qabilidagi individual belgilarni bo‘rttiradi. shu individual belgilarni bo‘rttirish bilan adib zamona amaldorlariga xos umumiy xususiyatni – qo‘l ostidagi fuqaro taqdiriga befarqlikni ko‘rsatadi. ya’ni individuallashtirish …

Want to read more?

Download all 25 pages for free via Telegram.

Download full file

About "adabiyotshunoslik lug'ati"

adabiyotshunoslik lug'ati adabiyotshunoslik lug'ati 1. avtobiografik asar (yun. autos – o‘zim, bios – hayot, grapho - yozaman) – muallifning o‘z hayoti haqida izchil hikoya qilishiga asoslangan adabiy janr. a.a.ni yozuvchining turli munosabat bilan yozilgan avtobiografiyasi (tarjimai hol)dan farqlash lozim. a.a. muallifi o‘z hayotini qaytadan yashab ko‘radi, uni bir butun sifatida idrok etishga intiladi. yashab o‘tilgan hayotni bir butunlikda idrok etish ehtiyoji tufayli a.a. muallifi ba’zan badiiy to‘qimalarga ham yo‘l qo‘yishi tabiiy, chunki u hayotini yaxlit estetik mushohada qilarkan, uni ijodiy qayta yaratadi. shuning uchun ham a.a.lar aksar hollarda mualliflarning ijodiy yetuklik pallalarida, umrlari nihoyasida yoziladi (mas., oybekning “bolalik” qissasi). mutaxassislar a.a.ni chegar...

This file contains 25 pages in DOC format (155.0 KB). To download "adabiyotshunoslik lug'ati", click the Telegram button on the left.

Tags: adabiyotshunoslik lug'ati DOC 25 pages Free download Telegram