"devonu lug`otit-turk" ("turkiy so`zlar devoni")

DOCX 6 pages 27.5 KB Free download

6 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 27.5 KB

File type DOCX

Pages 6

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 6

3-mavzu: m.koshg`ariyning turkiy dialektlar haqidagi qarashlari 1. "devonu lugʻotit-turk" ("turkiy soʻzlar devoni") — mahmud koshgʻariyning turkiy tillar haqidagi qomusiy asari 2. mahmud koshgʻariyning lingvistik qarashlari, turkiy qabilalar va ularning shakllanishi 3. mahmud koshg‘ariyning turkiy dialektlar to‘g‘risidagi qarashlari "devonu lugʻotit-turk" ("turkiy soʻzlar devoni") — mahmud koshgʻariyning turkiy tillar haqidagi qomusiy asari (1071—72). bu asarda 11-asrning 2-yarmida markaziy osiyoda va gʻarbiy xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy urugʻ va qabilalar, ularning ijtimoiy ahvoli, tili, tarixi, bu hududning geogr.si, metrologiyasi va astronomiyasiga oid qimmatli maʼlumotlar yozib qoldirilgan. "d.l.t."ning qoʻlyozmasi 1914 y. turkiyaning diyorbakr sh.dan topilgan. 319 sahifali bu qoʻlyozma hozirgi istanbulda saqlanadi. bu nusxa "d.t.l." yozilganidan salkam 200 y. keyin, yaʼni mahmud koshgʻariyning oʻz qoʻli bilan yozilgan nusxadan 1266 y.da kotib muhammad ibn abu bakr ibn fotihal-soviy aldamashqiy tomonidan koʻchirilgan. "d.l.t." arab tilida yozilgan, 8 mingdan ortiq turkiy soʻzlarni toʻgʻri talaffuz qilish maqsadida arabcha hara-katlar (harflardagi ost-ust ishoralar)dan foydalanilgan. bunda, albatta, muallif ancha qiyinchilikka …

2 / 6

ibidagi harflarning orta borishiga (2 harfdan 7 harfgacha) qarab amalga oshirilgan. mahmud koshgʻariy "d.l.t."ga oʻzi tuzgan dunyo haritasi (dunyoning doira shaklidagi tasviri)ni ilova qilgan. haritada mamlakat, shahar, qishloq, togʻ, choʻl, dovon, dengiz, koʻl, daryo va h.k.ning nomlari yozilgan. haritaga yozilmay qolgan bir qancha nomlar asar matnida izohlangan. harita, asosan, hozirgi sharqiy yarim sharga toʻgʻri keladi. asarda 11-asrdagi shaharlar, qishloqlar, dengiz, koʻllar, turkiy qabilalar va urugʻlar haqida, urugʻlarning ijtimoiy ahvoli, kelib chiqishi, nomlanishi, ichki urugʻ va toifalari, ularning joylanishi, urf-odatlari, til xususiyatlari haqida batafsil maʼlumotlar beriladi. bundan tashqari, hayvonot va oʻsimliklari, ularning nomlanishiga toʻxtalib oʻtadi, astronomik maʼlumotlar, burj va muchal haqida ham maʼlumotlar bor. "d.l.t."da ayniqsa qabila va urugʻ tillariga oid lingvistik maʼlumotlar ancha batafsil berilgan. bunda har soʻzning maʼnolari (polisemiya, omonim, sinonim, antonim va arxaik soʻzlar) chuqur tahlil qilinadi, ayrim soʻzlarning etimologiyasiga toʻxtalib oʻtadi. tovushlar (fonemalar)ning taxlili ancha mukammal: unli va undosh fonemalar, choʻziq va qisqa unlilar, ularning urugʻ tillaridagi …

3 / 6

arqshunosi k. brokkelman "d.l.t." asarini 1928 y. nemis tiliga tarjima qildi. "d.l.t." qoʻlyozmasining fotonusxasi istanbulda kilisli rifat (3 jildli; 1915—17) keyinchalik besim atalay tomonidan (3 jildli; 1939—41) turk tiliga tarjima qilinib, chop etilgan. "d.l.t." ning turk tilidagi keyingi qayta nashri 1957 y. amalga oshirildi. "d.l.t." ikkinchi boʻlib oʻzbek tiliga tarjima qilinib, muhim izoh va tafsirlari bilan 1960—63 y.lari toshkentda "fan" nashriyotida 3 jildda chop etilgan. bu tilshunos olim, filol. fanlari dri, prof. solih mutallibovning 35 yillik mehnati natijasi edi. ushbu nashr faqat tarjima boʻlmay, turkcha tarjimaga munosabat, baho, atamalar, shaxs nomlari, shahar va joy nomlariga izoh, va tafsir hamdir. oʻzbekcha nashrining muqaddima qismida 11-asr filologlari, "qutadgʻu bilig" asari, maxmud koshgʻariyning lingvistik qarashlari, turkiy qabilalar, ularning shakllanishi, bu urugʻ va qabilalar, tillarning hozirgi turkiy xalqlar va ularning tiliga munosabati, tarjima transkripsiyasi toʻgʻrisida maʼlumotlar berilgan. "d.l.t." oʻzbekcha nashrining oxirida turkiy urugʻ, qabila, shaharlar va boshqalar toʻgʻrisida batafsil maʼlumotlar bor, asarning har bir …

4 / 6

shevalarga asoslangan adabiy til nazarda tutiladi) “turk”, muayyan dialekt, qabila, urug‘larni ularning o‘z nomlari bilan (jumladan, o‘g‘uz, qipchoq, chigil va b.) ataydi. ora -ora ularning yetakchi shevalardan (ya’ni “turkcha”dan) farqli yeri, o‘ziga xosliklari qayd etib o‘tiladi. sug‘daq, kanjak, arg‘ular, xo‘tanlilar, tubut va tangutlarning ba’zilari sug‘dcha va turkcha so‘zlashuvchilar guruhiga kiritilgan. muallif turkcha va sug‘dcha so‘zlashuvchilar haqida gapirib, ularning tilida “buzuqlik bor”ligini qayd etadi (i.65). chamasi bu o‘rinda mazkur ikki tilli xalqlarning turkiy tilni buzib gapirishlari nazarda tutilgan. endi devonda keltirilgan turkiy dialektlar haqidagi ma’lumotlarga to‘xtalamiz. dialektlarning fonetik o‘zgachaliklari quyidagicha: turklardagi so‘z boshida keluvchi [y] o‘g‘uz va qipchoqlarda tushib qoladi yoki [j (~č)] ga aylanadi: yelkin – elkin “musofir”, yïlïğ suw – ïlïğ suw “iliq suv”, yinjü (yinčü?) – jinjü (činčü?) “dur, marvarid”, juğdu – juğdu (čuğdu?) “tuyaning uzun yungi” (i.67), yetti –jetti (četti?) “etishdi”, yundum jundum (čundum?) “yuvindim” (ii.364), yigi jigi(čigi?) “pishiq” (iii.249). koshg‘ariyning ta’kidlashicha, turklar bilan o‘g‘uzlar tili orasidagi …

5 / 6

o‘z boshidagi [q] ni [x] ga aylantiradilar: qayu – xayu “qaysi” (iii.237), qïzïm – xïzïm “qizim”, qanda – xanda “qaerda” (iii.238). tish-ish [δ] li so‘zlarni qo‘llashda mahmud koshg‘ariy turkiy dialektlarni uch guruhga bo‘ladi: 1. tish-tish [δ] bilan so‘zlovchilar. bularga chigil va boshqa turkiy qabilalar kiritiladi. jumladan, “chigilcha” deb ko‘rsatilgan so‘zlar: boδun “xalq” (i.379), aδïn “boshqa, bo‘lak” (i.105). 2. yag‘mo, tuxsi, qipchoq, yabaqu, tatar, qay, jumul va o‘g‘uzlar [j] ga aylantiradilar, hech mahal [δ] bilan so‘zlamaydilar: qazïŋ – qayïŋ “qayin daraxti”, qazïn – qayïn “qaynag‘a” (i.68), azrïq – ayrïq “ajriq, yumshoq bir o‘t” (i.136), baδram bayram “shodlik kuni” (i.447). ayrim o‘rinlarda bu dialektlar “[δ] ni [y] ga aylantiruvchilar” deb ko‘rsatilgan: boδun – boyun “jamoa” (iii.183), keδük – keyük “namat va kigizlardan qilingan yomg‘ir yopinchig‘i” (iii.182), toδtï – toydï “to‘ydi” (iii.262). 3. qipchoq, yamak, suvor, bulg‘orlar hamda ruslarga va rumga qadar borib taqaladigan boshqa qabilalar [z] ga aylantiradilar: aδaq – azaq “oyoq”, …

Want to read more?

Download all 6 pages for free via Telegram.

Download full file

About ""devonu lug`otit-turk" ("turkiy so`zlar devoni")"

3-mavzu: m.koshg`ariyning turkiy dialektlar haqidagi qarashlari 1. "devonu lugʻotit-turk" ("turkiy soʻzlar devoni") — mahmud koshgʻariyning turkiy tillar haqidagi qomusiy asari 2. mahmud koshgʻariyning lingvistik qarashlari, turkiy qabilalar va ularning shakllanishi 3. mahmud koshg‘ariyning turkiy dialektlar to‘g‘risidagi qarashlari "devonu lugʻotit-turk" ("turkiy soʻzlar devoni") — mahmud koshgʻariyning turkiy tillar haqidagi qomusiy asari (1071—72). bu asarda 11-asrning 2-yarmida markaziy osiyoda va gʻarbiy xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy urugʻ va qabilalar, ularning ijtimoiy ahvoli, tili, tarixi, bu hududning geogr.si, metrologiyasi va astronomiyasiga oid qimmatli maʼlumotlar yozib qoldirilgan. "d.l.t."ning qoʻlyozmasi 1914 y. turkiyaning diyorbakr sh.dan topilgan. 319 sahifali b...

This file contains 6 pages in DOCX format (27.5 KB). To download ""devonu lug`otit-turk" ("turkiy so`zlar devoni")", click the Telegram button on the left.

Tags: "devonu lug`otit-turk" ("turkiy… DOCX 6 pages Free download Telegram