nutq oqimida tovushlarning

DOCX 16 pages 24.9 KB Free download

16 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 24.9 KB

File type DOCX

Pages 16

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 16

mavzu: nutq oqimida tovushlarning birikish hodisasi reja: 1. akustika haqida umumiy ma’lumot 2. nutq tovushlarining akustik tavsifi 3. nutq tovushi akustik xususiyatlarning tovushlarini fiziologik va lingvistik jihatdan o’rganishdagi roli. fonemaning uch tomoni bor 1. akustik tomon (eshitilish). 2. fiziologik yoki artikulatsion (aytilish va talafuz qilish). 3. sotsial tomoni (ma’no ajratish). bular orasida uchinchisi – ma’no ajratish tomoni hal qiluvchi ahamiyatga ega. shu belgi bo’lmasa tovush, fonema hisoblanmaydi. aytilish va talafuz qilish ham katta ahamiyatga ega bo’lib, yana bir turi, uning eshitishi, ya’ni akustik tomoni ham mavjud. tovushning eshitilishi haqida birin-bir tushuncha hosil qilish uchun, bir oz bo’lsada akustikadan xabardor bo’lish kerak. nutq tovushlariga fizik yoki akustik aspektda qaralsa ularda avvalo ikki xil belgi ko’zga tashlanadi; bulardan biri tovushning sifat belgisi, ikkinchisi esa miqdor belgisidir. 1. tovushning sifat belgisi; tovushning kuchi yoki intensivligi. tovush to’lqinining balandligi va kengligi tovush kuchi deyiladi. boshqacha aytganda, to’lqining paydo bo’lgani o’rni bilan uning pastga tushgan …

2 / 16

tovush hisoblanadi. chunki og’iz bo’shlig’i “a” ni talafuz qilganda “i” ga nisbatan keng ochiladi, havoning chiqish kuchi kamayadi. lekin og’iz bo’shlig’ining “a” tovushini nutq protsesida tovushlar maksimal shovqin asosida emas, balki tabiiy nutq zarurati darajasida ifodalanadi. chunki maksimal shovqin holatida nutq tovushlari asosiy xususiyatini yo’qotadi. bu jihatdan qaraganda ham “a” tovushning talafuzi “i” ga nisbatan qulayroq. 2. tovushning balandligi tebranishning vaqtga nisbatan bo’lgan miqdori bilan o’lchanadi. uning o’lchov birligi “gers” (gs) deb ataladi. gers tebranishning sekundiga nisbatan o’lchovini belgilaydi. tebranish qancha ko’p bo’lsa, tovush shuncha baland, tebranish oz bo’lsa, tovush ham past bo’ladi. boshqacha aytganda, tovushning balandligi tebranishning zichligiga bog’liq; tebranish qancha zich bo’lsa, tovush shuncha baland bo’ladi. 3. tovush tembri yoki bo’yoqchilik. har bir tovushning o’ziga xos changi, rangi yoki bo’yoqdorligi tovush tembri deyiladi. tovush bo’yoqdorligi tovush tembrining holati va darajasi bilan o’lchanadi. tovush tembri asosiy tonlar bilan obertonlarning murakkab qo’shimchasidan iborat. akustikadan ma’lumki, har bir tebranuvchi jism, masalan, …

3 / 16

idan “tembri” orqali farq qilinadi. nutq tovushlarini hosil qilishda akustik jihat bilan ham bir qatorda fiziologik jihat ham, ya’ni nutq organlari ham muhim rol o’ynaydi. biroq bi ikki tomon ham nutq tovushlarining to’liq qiymatini yarata olmaydi. ularning to’liq qiymati nutq tovushlarining ma’no ajratish xususiyati tufayli, ya’ni sotsial qiymati tufayli yuzaga kelgan. tovushning miqdor belgisi deyilganda odatda tovushning cho’ziqligi nazarda tutuladi. tovushning cho’ziqligi uning talafuz qilinishicha ko’p vaqt ketgan tovushlar cho’ziq tovushlar deb ataladi. lekin nutq tovushlari uchun absolyut cho’ziqligining qimmati yo’q. chunki nutq tovushlarining qimmati o’zining tabiiy ( nisbatan cho’ziq, nisbatan qisqa ) vaqti bilan belgilanadi. lekin “miqdor belgisi” degan iboraning nutq tovushining unutmaslik kerak. chunki ayrim tillarda, kam bo’lsada, ma’no ajratish uchun xizmat qiluvchi cho’ziqlik ham uchraydi. bu esa nutq tovushning sifat belgisi demakdir. tovushning cho’ziqligi odatda ikkiga bo’linadi: 1) birlamchi cho’ziq yoki fanologik cho’ziqlik. bunday cho’ziqlik o’ziga hos bo’lgan tilning tabiatiga nisbatan birlamchi hodisa bo’lib hisoblanadi va u …

4 / 16

n: so’zda urg’u tushgan tovush odatda cho’ziq tovush sanaladi. shu bilan birga ayrim ayrim undoshlar bilan yonma-yon kelgan unli tovushlar ham o’z pozitsiyasiga ko’ra cho’ziq tovush sanaladi. masalan: qipchoq shevalarida “imon”, “imom” kabi so’z boshida “m” undoshidan oldin kelgan “i” tovushi birmuncha cho’zib talafuz qilinadi va natijada bir “y” undoshi qo’shib talafuz qilinadi. iymon, iymon singari. shuningdek ba’zi so’zlarda, ya’ni shevalarda “qimilladi” so’zi “qiymilladi” tarzida qo’llanadi. shu so’nggi misollardan ham ko’rinaki, kishi nutqining eng kichik bo’lagi va unda yuz bergan eng kichik o’zgarish ham juda murakkab akustuk, fiziologik va sotsiol faoliyatning natijasi sifatida yuzaga keladi va bu harakatlar hamisha bir-biri bilan o’zaro uzviy bog’liq bo’ladi. fonemaning artikulatsiyatsiya nutq organlarining faoliyati bilan bog’liqdir. nutq organlari nutqning eng mayda bo’ladi bo’lgan tovushlarni hosil qilishda talafuz qilish va biz-biridan farqlash muhim rol o’ynaydi. shuning uchun fonemaning qanday yuzaga kelishi tog’risida tasavvurga ega bo’lishi uchun nutq organlari va ularning vazifalari bilan tanishish lozim. nutq …

5 / 16

orqali idrok etmay turib kishilarning o’zaro nutqiy aloqa qilishlari, fikr almashishlari mumkin emas. boshqa kishilar bilan o’zaro munosabatda bo’lish uchun eshitilishi yoki talaffuz etilish jihatdan bir-biriga o’xshash so’zlarning har qaysisini alohida – alohida ajratish katta ahamiyatga ega. shuning uchun tilning fonetik sistemasida nutqning ma’noli birliklari bo’lgan so’z birikmalari va gaplarni ajratish bir-biridan farqlash uchun xizmat qiluvchi zaruriy fonetik vositalar (nutq tovushlari, so’z tarkibida tovush o’zgarishi, tovush almashinishi, urg’u, bo’g’in) . tovush nutqning fonetik jihatdan bo’linmaydigan eng kichik birlikdir. nutq tovushlari yakka holda qo’llanmaydi, balki so’z tarkibida boshqa tovushlar bilan birga keladi. shu sababli so’zdagi tovushlar ajratilganda, ularning sifat jihatdan ma’lum fonetik mavqe bilan bog’langanligi unga tobeligi hamda u bilan bog’langan mustaqil holati hisobga olinadi. nutq tovushlari akustik (eshitilishi), fiziologik (artikulyatsion), yoki talaffuz hamda lingvistik (ma’no farqlash) nuqtai nazardan o’rganiladi. nutq tovushlari akustik jihatdan tovushning balandligi, tovushning kuchi, tovushning cho’ziqligi va tovush tembri kabilar bilan xarakterlanadi. tovushning balandligi tebranishning bir sekund …

Want to read more?

Download all 16 pages for free via Telegram.

Download full file

About "nutq oqimida tovushlarning"

mavzu: nutq oqimida tovushlarning birikish hodisasi reja: 1. akustika haqida umumiy ma’lumot 2. nutq tovushlarining akustik tavsifi 3. nutq tovushi akustik xususiyatlarning tovushlarini fiziologik va lingvistik jihatdan o’rganishdagi roli. fonemaning uch tomoni bor 1. akustik tomon (eshitilish). 2. fiziologik yoki artikulatsion (aytilish va talafuz qilish). 3. sotsial tomoni (ma’no ajratish). bular orasida uchinchisi – ma’no ajratish tomoni hal qiluvchi ahamiyatga ega. shu belgi bo’lmasa tovush, fonema hisoblanmaydi. aytilish va talafuz qilish ham katta ahamiyatga ega bo’lib, yana bir turi, uning eshitishi, ya’ni akustik tomoni ham mavjud. tovushning eshitilishi haqida birin-bir tushuncha hosil qilish uchun, bir oz bo’lsada akustikadan xabardor bo’lish kerak. nutq tovushlariga fizik yoki a...

This file contains 16 pages in DOCX format (24.9 KB). To download "nutq oqimida tovushlarning", click the Telegram button on the left.

Tags: nutq oqimida tovushlarning DOCX 16 pages Free download Telegram