disseratsiya "o'zbek tilshunosligi rivojida elbekning roli"

DOCX 22 sahifa 63,0 KB Bepul yuklash

22 sahifa

FaylHub.uz

Telegram orqali yuklab olish

Hajm 63,0 KB

Fayl turi DOCX

Sahifalar 22

Yangilangan Dek 2025

Sahifa ko'rinishi (5 sahifa)

Pastga aylantiring 👇

1 / 22

ўзбекистон республикаси фанлар академияси ал1-ш1ер навоий номидаги тил ва адабиёт институти қўлёзма ҳуқуқида удк 811. 512. 133 бобомуродова шоира эркиновна ўзбек тилшунослиги ривожида элбекнинг роли 10.02.02 - миллий тиллар (ўзбек тили) филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати тошкент - 2002 тадқиқот термиз давлат университетининг ўзбек тилшунослиги кафедрасида бажарилган. илмий раҳбар филология фанлари номзоди, профессор х.холиёров расмий оппонентлар: филология фанлари доктори м.қурбонова филология фанлари номзоди, доцент б.тўйчибоев етакчи илмий муассаса - низомий номидаги тошкент давлат педагогика университети . .. • 1 1 £ и ҳарфлари эди) алифбодан чиқариб ташлашни таклиф қилиб чиқди ва бу таклиф 1921 йил тил- имло қурултойида инобатга олинди. 1926 йил лотин алифбосига ўтиш даврида янги алифбо марказий қўмитасига саркотиб вазифасига тайинланган элбек янги ўзбек ёзувининг орфографик қоидаларини ишлаб чиқишда ҳам фаол қатнашди. ’ олим лотин алифбосини айнан эмас, балки ўзбек товугалари талабларига жавоб берадиган, техник ва таълим ёгидан қулай бўлган шаклларда ўзгартириб …

2 / 22

жумҳуриятлари қаторида ўзбек тилшунослари ҳам қўллаб қувватладилар. унлилар устида изланишлар олиб бораётган элбек тилимиз хусусиятлари яхши текширилганда бу 9 унлининг ҳам камлик қилишини, ўзбек ёзувидаги унлиларни ифодалаш учун 16-17 та ҳарф белгилаш лозимлигини билдириб, бу тўғрида мақолалар эълон қилди. элбек бу ўринда фонема билан товуш вариантларини бир-биридан фарқламайди. ёзувимизнинг мукаммал бўлиши учун ҳар бир эшитилаётган товушга алоҳида ҳарф белгилаш лозим деб ўйлайди. 30- йилларда кўпчилик олимларимиз игу фикрда бўлганлар. масалан, ғози олим "ўзбек тилининг товушлари" мақоласида унлиларни 12 та деб кўрсатса, яна бир ўринда 29 та, улардан асосийлари 22 та деб кўрсатади[footnoteref:19]. [19: ғози олим. ўзбек тилининг товушлари // маориф ва ўқииучи. - 1927. - № 12. - б. 54.] турли мунозаралар, тортишувлардан сўнг "мутшарак алифбо" дан четга чиқмаслик, бошқа туркий тиллар билан алифбо бирлигини сақлаш мақсадида 1929 йил 9_унли қабул қилинди. дастлабки йилдаёқ сингар- монизмга асосланган бу имлонинг савод чиқаришда кўп қийинчиликлар туғдираётганлиги маълум бўла бошлади. ўз хатоларини тушунган …

3 / 22

бек адабий тилининг асосий таянч диалектларидан бири бўлган тошкент шевасини асос тутиб олти унлини ёқлаб чиқдилар. 1934 йил январь ойида бўлиб ўтган имло ва терминология қурултойида "а" ва "э" товушлари (ҳозирги «о» ва «а») маъно фарқлашда рол ўйнаганлиги учун баъзи ўринларда (яъни шаклдош сўзларга айлгшиб кетадиган сўзларда) "э" ҳарфини унли сифатида сақлаб қолиш маъқул кўрилди. 1940 йилга келиб эса ўзбек халқи лотин графикаси асосидаги ёзувдан рус графикаси асосидаги ёзувга ўтгач, ўзбек ёзувига "о" фонемаси мустақил товуш сифатида киритилиб, олти унли қатьий қоида сифатида қабул қилинди. [20: элбек. алифбемизни ихчамлаш учун //қизил ўзбекистон. - 1933. - 15 окт.] элбек ўзбек тилининг имло қоидаларини белгилашда тилимизнинг миллий хусусиятларига алоҳида эътибор берди. у сўзларнинг халқ тилида айтилишини асос қилиб олган ҳолда имло қоидасини тузиш тарафдори бўлди. элбекнинг "имло масаласи"[footnoteref:21], "тилимиздаги янглишиқлар"[footnoteref:22], "яна тил, имло масаласи тўғрисида'-, "мана бу жуда тўғри"[footnoteref:23], "тил, атама ва имло баҳслари"[footnoteref:24], мақолаларида худди шу масала ҳақида фикр юритилган. [21: …

4 / 22

нгилишлардир[footnoteref:25]. [25: элбек. тилимиздаги янглишиқлар // туркистон. - 1924. - 22 окт.] "хотун", "очуқ", "ёпуқ", "сотуқ", "тешук", "эшук" сузларининг иккинчи бугинидаги "у" ҳарфий ортиқчаликдир. бизнинг тилимизда "ўтруга ) қарши қисқа остға (15) молелик зўр". шунинг учун бу сўзларни шеваларда айтилишини асос қилиб "хотин", "очиқ", "ёпиқ", "сотиқ", "тешик", "эшик" тарзида ёзиш керак. элбекнинг текширувига кўра бизда "д" ҳарфи билан сўз айтишдан кўра "га" билан сўз айтиш кўпроқ. шу сабаб "тоғ//дог", "томор//домор", "тош//дош", "товуш//довуш" сўзларининг биринчи шаклини олиш тўгри бўлади[footnoteref:26]. [26: элбек. тилимиздаги янглишиқлар // туркистон. - 1924. - 26 окт.] ишнинг ii боби "элбекнинг лугатшунослик фаолияти" деб аталади. бу бобда олимнинг "лўғат ва атамалар", "ўзбекча шаклдош сўзлар лугати", "ўзбек тўла сўзлигига материаллар" каби лугат асарлари таҳлил этилди. тилимизни ишлашга киришган чиғатой гурунги аъзолари дастлаб унугилган туркий сўзларни тиклашга ҳаракат қилдилар. натижада, 20- йиллар матбуотида "ўксиз", "чечак", "очун", "сатули", "ёзоқ", "эксик", "эмгак" каби архаик сўзлар қўлланила бошланди. гурунг аъзоларининг бу фаолияти аслида …

5 / 22

злаштириш, халққа етказиш каби масъулиятли вазифаларни юклади. тилшунослар олдида янги ўқув дарсликларини тузиш, илмий, фанний, сиёсий терминлар яратиш каби муаммолар турар эди. ана шундай масъулиятларни ҳис этган элбек ўзининг бор имконияти, иқтидори, салоҳиятини шнга солиб луғат тўплашга киришди. ёт сўзларни туркийлаштириш ҳаракатига тушган элбек тилимиз- даги чалкашликларга барҳам бериш, уларни мубоҳасалар ёрдамида ҳал қилиш мақсадида лутат ва атамаларни жамлаб матбубтда қуйидаги тартибда эълон қила бошлади: ( 20 ) ( 21 ) ўзга доира эҳтиёт қаҳат идора туркий 1. тегра- тўгарак 2. авай 3. ют 4. бошқарма 5. буюрма 6. босқоқ 7. ёзоқ ҳукумат нойиб мактаб. шу асосда 550 та туркий суз узининг ёт муқобиллари билан газетанинг 10 та сонида (1923 йил 5 сентябрдан 21 ноябргача) "лугат ва атамалар" номида бериб борилган. элбекнинг бу лутат ва атамаларни матбуотда эълон қилишдан асосий мақсади қуйидагилардан иборат эди: 1. араб, форс ва рус тилларидан кириб келган узлашма суз ва терминларга узбекча муқобил топиш, уларнинг …

Ko'proq o'qimoqchimisiz?

Barcha 22 sahifani Telegram orqali bepul yuklab oling.

To'liq faylni yuklab olish

"disseratsiya "o'zbek tilshunosligi rivojida elbekning roli"" haqida

ўзбекистон республикаси фанлар академияси ал1-ш1ер навоий номидаги тил ва адабиёт институти қўлёзма ҳуқуқида удк 811. 512. 133 бобомуродова шоира эркиновна ўзбек тилшунослиги ривожида элбекнинг роли 10.02.02 - миллий тиллар (ўзбек тили) филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати тошкент - 2002 тадқиқот термиз давлат университетининг ўзбек тилшунослиги кафедрасида бажарилган. илмий раҳбар филология фанлари номзоди, профессор х.холиёров расмий оппонентлар: филология фанлари доктори м.қурбонова филология фанлари номзоди, доцент б.тўйчибоев етакчи илмий муассаса - низомий номидаги тошкент давлат педагогика университети . .. • 1 1 £ и ҳарфлари эди) алифбодан чиқариб ташлашни таклиф қилиб чиқди ва бу таклиф 1921 йил тил- имло қурултойида инобатга...

Bu fayl DOCX formatida 22 sahifadan iborat (63,0 KB). "disseratsiya "o'zbek tilshunosligi rivojida elbekning roli""ni yuklab olish uchun chap tomondagi Telegram tugmasini bosing.

Teglar: disseratsiya "o'zbek tilshunosl… DOCX 22 sahifa Bepul yuklash Telegram