o'rta asr fizikasi

DOCX 17 стр. 1,5 МБ Бесплатная загрузка

17 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 1,5 МБ

Тип файла DOCX

Страницы 17

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 17

2-ma’ruza i. o’rta asr fizikasi (vi – xi asrlar) reja: yunonistonda fan va madaniyat inqirozi. musulmon renessansi. sharq akademiyalari. al-ma’mun akademiyasi. al-xorazmiy, ahmad al- farg’oniy, abu nasr forobiy, umar hayyomlarning ilmiy merosi. tayanch so’zlar: ilmi nujum, astrologiya, akademiya, aljabr, tenglama, rasadxona. asturlob, nilometr, tutash idish, al-muallim as- soniy. aristotel va ptolemeydan keyin yunonistonda fan va madaniyat inqirozga uchraydi. fan va madaniyat markazi sharq mamlakatlariga xitoy, hindiston vii asrlardan boshlab musulmon sharqi: bog’dod, damashk„ xorazm, urganj, samarqandga ko’chdi. arab xalifaligi davrida arab tili yagona ilmiy til bo’lib shakllandi. ushbu davrda asosan mexanika va optika fanlari keng rivojlandi. o’rta asrlardagi fizika fani taraqqiyotini quyidagi davrlarga bo’lib o’rganish mumkin: l. musulmon sharqida fan taraqqiyoti (vii — xi asr) 2. yevpropa feodal fani rivoji (xi — xv asr) 3. tabiatshunoslikda tajriba — kuzatish davrining yuzaga kelishi (xv— xviii asr). 1) o’rta osiyo va sharqda musulmonchilik o’rnatilishi bilan bu davlatlar o’rtasida savdo-sotiq fan va madaniyat …

2 / 17

bir qatorda fors, arab va hindistonning adabiy tili — sanskritni o’rgandi. u qadimgi turk tili bilan, ba’zi ma’lumotlarga ko’ra, hatto, qadimgi yaxudiylar tili bilan tanish edi. vatandoshimiz abu rayhon beruniyning guvohlik berishicha, «qutayba ibn muslim al-boxiliy xorazmiyliklarning kitoblarini halok etib, bilimdonlarini o’ldirib, kitob va daftarlarini kuydirib yuborganligi sababli ular savodsiz qolib, o’z ehtiyojlarida yodlash quvvatiga suyanadigan bo’ldilar». viii asrning oxiriga kelib xorazmda ilm-fan bilan shug’ullanish qiyinlashib qoladi. shu sababli ilmga chanqoq yosh muhammad xorazmiy musulmon dunyosining poytaxti bog’dodga keladi. bog’dodda fanning rivojlanishi asosan yunon, hind va eron olimlarining asarlarini arab tiliga tarjima qilishdan boshlanadi. bu xorun ar-rashid (786-809) va uning o’g’li al-ma’mun (813-833) xalifalik qilgan davrga to’g’ri keladi. xorun ar-rashidning o’g’li al-ma’mun bog’dodda «baytul hikma» (donishmandlar uyi)ni tashkil etadi. unda juda yaxshi jihozlangan rasadxona va boy kutubxona bor edi. xorazmiy o’zining ilmiy faoliyatini «baytul hikma» da qadimgi yunon olimlari yevklid, arximed, appoloniy va boshqalarning hamda qadimgi hind astronom va matematiklarining …

3 / 17

rajasi 1% dan kichik; 111815 metr (hozirgi hisob bo’yicha 110938). matematika va astronomiya tarixida vii-xv asrlar orasida yuzga yaqin «zij» yaratilganligi ma’lum. shular orasida mas’udiy, ulug’bekning «ziji ko’ragoniy»lari bo’lib, xorazmiyning ziji o’rta asr sharqida eng qadimgi zij hisoblanadi. ii. xorazmiy arifmetikasi. xorazmiyga dastlabki olamshumul shuhratni uning «hisob al — hind» (hind hisobi) nomli asari keltirdi. bu risola amaliy arifmetikaga doir bo’lib, unda birinchi marta unli pozision sistema amaliyotga tatbiq etiladi. xorazmiy arifmetikasining yevropaga bunchalik tez tarqalishiga sabab u taklif etgan sistema bo’yicha hisoblashning juda ham qulayligidir. rim raqami bilan qo’shish va ko’paytirish juda katta noqulaylikka olib keladi. al-xorazmiy arab alifbosidagi sonlarning ifodalanishini hind sanoq tizmidan olib, uning jahonga tarqalashiga o’z hissasini qo’shadi. quyida rim, arab va hozirgi paytda ishlatiladigan sonlar keltirilgan: x ix viii vii vi v iv sh ii i - rim raqami. • ’ ٧ ٨ ٤ ٥ ٦ ٣ ٢ ١ - arab raqami. 0 9 8 …

4 / 17

dizlarga teng); 2) sx2 = a (kvadratlar songa teng); 3) bx = a (ildizlar songa teng); 4) ax2 + bx =s (kvadratlar va ildizlar songa teng); 5) ax2 = bx + s kvadratlar ildizlarga va songa teng); 6) bx = s + ax2 (ildizlar son va kvadratlarga teng). xorazmiyning ushbu tenglamalari barcha arab va o’rta asr yevropa mamlakatlarida yozilgan algebraga doir hamma kitoblarda uchraydi. xorazmiy ushbu tenglamalarni yechish usullarini ko’rsatish bilan birgalikda uning geometrik usulda ham isbotini keltiradi. al-xorazmiy nomi turli tillarda turlicha talqin qilinib kelindi: «algarizmus», «al xorezmos», «algoritmus», «alxvarizius», «algoritm» kabi. faqatgina 1849 yili fransuz olimi jon reyno algoritm so’zi muhammad al xorazmiy nomidan kelib chiqqanligini isbot qildi. iv. xorazmiyning geometriyasi ( агар эканлигини эътиборга олсак ) xorazmiy asarining geometriyaga doir bo’limida «o’lchamlar haqida» turli shakllar (uchburchak, kvadrat, doira, prizma)ning yuzalarini o’lchashda algebraning tatbiqini ko’rsatgan. bu bilan xorazmiy geometriyasi yevklid va arximed geometriyasidan o’zining mukamalligi bilan ajralib turadi. …

5 / 17

arida 537 joy nomlari, 203 ta tog’ nomlari, dengizlar va orollarning nomlari va nihoyasida daryolarning nomlari berilgan. o’zbek sharqshunos olimi h. hasanov o’zining «sayyoh olimlar» (toshkent, 1981 y.) asarida xorazmiy «geografiya»sining yunon olimi ptolemeyning shu nomdagi asaridan farqini izohlab, uning ptolemey asaridan ancha mukammalligini ta’kidlaydi. xorazmiyning ushbu asari sharq mamlakatlari geografiya fani bo’yicha yangi asar hisoblanib, undan juda ko’plab sharq va g’arb olimlari foydalanishgan. buyuk vatandoshimiz xorazmiyning asarlari matematika, astronomiya, geografiya fanlarining shakllanishiga ulkan hissa qo’shdi. xorazmiy fizika fani bilan maxsus shug’ullangan bo’lmasa-da, fizika fanining nazariy asosi bo’lgan algebra, geometriya, trigonometriya fanlarining yaratilishiga munosib hissa qo’shdi. masalan, amerikalik sharqshunos olim d. sarton «xorazmiy barcha zamonlarning eng ulug’ matematiklaridan biridir», — deb ta’kidlaydi. xorazmiy buyuk olim, murabbiy va ko’pgina tabiiy fanlarning asoschisi hamdir. ahmad al-farg’oniy (797-865) al-farg’oniy farg’ona vodiysining qubo (quva) qishlog’ida tug’ilgan. 813 yilda arab xalifaligi taxtiga xorun ar-rashidning o’g’li abdulloh (al- ma’mun) o’tiradi. al-farg’oniy bog’doddagi «al-ma’mun» akademiyasida (baytul hikma) …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 17 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "o'rta asr fizikasi"

2-ma’ruza i. o’rta asr fizikasi (vi – xi asrlar) reja: yunonistonda fan va madaniyat inqirozi. musulmon renessansi. sharq akademiyalari. al-ma’mun akademiyasi. al-xorazmiy, ahmad al- farg’oniy, abu nasr forobiy, umar hayyomlarning ilmiy merosi. tayanch so’zlar: ilmi nujum, astrologiya, akademiya, aljabr, tenglama, rasadxona. asturlob, nilometr, tutash idish, al-muallim as- soniy. aristotel va ptolemeydan keyin yunonistonda fan va madaniyat inqirozga uchraydi. fan va madaniyat markazi sharq mamlakatlariga xitoy, hindiston vii asrlardan boshlab musulmon sharqi: bog’dod, damashk„ xorazm, urganj, samarqandga ko’chdi. arab xalifaligi davrida arab tili yagona ilmiy til bo’lib shakllandi. ushbu davrda asosan mexanika va optika fanlari keng rivojlandi. o’rta asrlardagi fizika fani taraqqiyotini qu...

Этот файл содержит 17 стр. в формате DOCX (1,5 МБ). Чтобы скачать "o'rta asr fizikasi", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: o'rta asr fizikasi DOCX 17 стр. Бесплатная загрузка Telegram