astronomiya fanining ahamiyati

DOC 149 pages 12.1 MB Free download

149 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 12.1 MB

File type DOC

Pages 149

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 149

o`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta`lim vazirligi kirish 1-§. astronomiya fani va uning ahamiyati astronomiya (yunoncha astro – yulduz, nomos – qonun) – koinot jismlari va ular sistemalarining fizik holati hamda tarkibini, ko`rinma va haqiqiy xarakatini, paydo bo`lishi, tuzilishi va evolutsiyasini o`rganuvchi fandir. u eng qadimiy fanlardan biri bo`lib, insonning moddiy hayot talablari asosida paydo bo`lgan va rivojlanib kelgan. astronomiya sayyoralar va ularning yo`ldoshlarini, quyosh va yulduzlarni, sayyoralararo va yulduzlararo mayda jismlar (kometalar, asteroidlar, va h.k.) ni, gaz va chang tumanliklarini, tabiiy va sun`iy yo’ldoshlar orbitalarini o`rganadi. uning tadqiqotlari natijasida materiyaning yangi holatlari va fizik tabiati bilan noyob xususiyatlarga ega bo`lgan yangi obyektlari kashf qilinadi va o`rganiladi. bunga misol tariqasida, xususan, pulsarlar, barsterlar, kvazarlar, lasertidalar, qora o`ralar, relikt nurlanish, gravitatsion to`lqinlar va boshqalarni aytib o`tish mumkin. qator fundamental fanlarni (fizika, matematika, mexanika) rivojlanishida astronomiyaning hissasi katta. astronomiyaning bir necha bo`limlari xalq xo`jaligi rivojlanishida ham katta ahamiyatga ega. astronomik usullar …

2 / 149

chas bog`liq quyidagi bo`limlardan tashkil topgan: 1. astrometriya astrometriya ixtiyoriy osmon jismlari vaziyatlarini va xususiy harakatlarini aniqlash, vaqtni o`lchash, yerning o`zi o`qi atrofida aylanishi, uning sirtidagi maxsus nuqtalar koordinatasini topish, bu ma`lumotlarni matematik yoki statistik tahlil qilish kabi masalalar bilan shug`ullanadi. uning eng asosiy vazifalaridan biri fazoda koordinatlarning inersial sistemasini tuzishdan iboratdir. astrometriyaning nazariy asosini sferik astrometriya yo`nalishi tashkil qiladi. bundan tashqari, u fundamental, fotografik va meridian astrometriya tarmoqlariga ham ega bo`lib, ular amaliy astrometriyani tashkil etadi. ushbu tarmoqlar usullari geodeziya hamda dengiz va kosmik yo`ldosh navigasiyalarida keng qo`llanadi. 2. osmon mexanikasi. quyosh sistemasiga kiruvchi har qanday jismlar harakati, o`zaro ta`siri va orbitalarini o`rganuvchi fanga osmon mexanikasi deyiladi. bu fan yerning sun`iy yo`ldoshlari, kosmik apparatlar, sayyoralar va mayda jismlar xarakatlarining nazariyalarini yaratish, ushbu jismlar shakli, quyosh sistemasining barqarorligi kabi masalalar bilan bevosita shug`ullanadi. kosmonavtika dasturlari, rejalari va talablari oshib borgani sari osmon mexanikasi fani ham shiddatlik bilan rivojlanib bormoqda. bugun …

3 / 149

lash masalalari bilan shug`ullanadi. nazariy astrofizika esa, koinot jismlarida kuzatilayotgan fizik jarayonlarining tabiati va sabablarini tushintirib berib, obyekt modelini tuzadi hamda uning evolutsiya qonuniyatlarini axtaradi. bugungi kunda astrofizikaning tadqiqot obyektlari va qo`llanadigan usullari turlicha bo`lgani tufayli u o`z navbatida qator ilmiy yo`nalishlaridan tashkil topgan: quyosh fizikasi; sayyoralar fizikasi; kichik jismlar fizikasi; o`zgaruvchan yulduzlar fizikasi; yulduzlar evolutsiyasi va fizikasi; galaktika astrofizikasi; yulduzlararo muhit fizikasi; plazma astrofizikasi; relativistik astrofizikasi; gamma nurlar astrofizikasi; rentgen astronomiyasi; ultrabinafshaastronomiya; infraqizil astrofizika; astrofotometriya; astrospektroskopiya; galaktikalar fizikasi va boshqalar. 4. yulduzlar (yoki galaktika) astronomiyasi. galaktikamizdagi yulduzlar, gaz-chang bulutlari hamda yulduz to`dalarining harakatlari, ularning fazoviy va fizik xarakteristikalari bo`yicha statistik taqsimoti, evolutsiyasi, beqarorligi kabi masalalar bilan yulduzlar astronomiyasi bo`limi shug`ullanadi. bu bo`lim mustaqil ravishda shakllangan davrda hali bizning galaktikamiz tuzilishi va evolutsiyasiga oid jiddiy natijalar qo`lga kiritilmagan, yechilmagan savollar esa juda ko`p edi. ushbu savollarga javob axtarish maqsadida bu bo`lim mutaxassislari qo`shni galaktikalarni tadqiq qilganlar. natijada galaktikadan tashqi astronomiya …

4 / 149

armog`i hisoblanib kelingan. lekin radioastronomiya tarmog`i nisbatan yaqinda (xx asrning 40-yillari) rivojlana boshlagan bo`lib, uni bugungi kunda o`z maxsus ishlayotgan teleskoplari turlariga egaligi va bunday teleskoplar soni ko`pligi bilan, masalalari kengligi hamda ilmiy natijalari beqiyosligi jihatidan astronomiyaning mustaqil bo`limiga aylangan deyish mumkin. shu nuqtai nazardan biz uni alohida bo`lim tarzida belgilash vaqti keldi deb o`ylaymiz. 6. kosmogoniya. kuzatilayotgan koinotning barcha jismlarining paydo bo`lishi va evolutsiyasi masalalarini nyuton mexanikasi doirasida o`rganuvchi astronomiya bo`limidir. uning obyektlari: sayyoralar va ular yo`ldoshlari, quyosh va uning sistemasi, yulduzlar va ular to`dalari, galaktikalar hamda ular to`dalari va hokazolardir. 7. kosmologiya ushbu bo’lim kosmogoniya muammolarini hamda koinotning o`zining geometrik tuzilishi, vujudga kelishi va evolutsiyasiga oid masalalarni eynshteyn mexanikasi doirasida o`rganish bilan shug`ullanadi. kosmogoniya kabi kosmologiya ham astrofizika, yulduzlar astronomiyasi, xususan, galaktikadan tashqi astronomiya, radioastronomiya kuzatuv ma`lumotlariga tayanadi. kosmologiya bugun jadal ravishda rivojlanib, u nazariy va kuzatuv asoslari tarmoqlariga bo`linadi. kosmologiya kuzatuv asoslarida, ayniqsa, ko`rinmas massa muammolari va …

5 / 149

eleskoplarimiz quvvati qanchalik oshgani sari metagalaktika o`lchamlari ham shunchalik katta bo`lib boradi. bugun uning o`lchamlari bir necha yuz milliard yorug`lik yiliga teng ekanligi ma`lum. bir yorug`lik yili nurning bir yilda bosib o`tgan yo`li bo`lib, taxminan 1013 km masofani bildiradi. bizga eng yaqin yulduz quyosh hisoblanadi. quyoshga eng yaqin yulduz sentavrning proksimasi bo`lib, undan yorug`lik nuri bizga taxminan 4.3 yilda yetib keladi. sayyoralar va ularning yo`ldoshlari quyoshning nurini qaytarishi tufayli bizga ko`rinadi. markazida termoyadro reaksiyalari sodir bo`lishligi sababli nurlanish tarqatayotgan quyoshdan nur yerga taxminan 8 minut ichida yetib keladi. quyosh sistemasining chegarasigacha bo`lgan masofani bu nur 5 soatda bosadi. demak quyosh sistemasi o`lchami taxminan 10 milliard kilometrni tashkil qiladi xolos. 4-§. astronomiya fani taraqqiyoti bosqichlari haqida astronoiya tarixining boshlang`ich katta qismini kuzatuv ma`lumotlarini to`plash ishlari tashkil etadi. astronomiya bilan ota-bobolarimiz ajdodlari juda qadimdan boshlab shug`ullanganlar. ularning asosiy izlari mo`g`ul va arab istilolari sababli deyarli yo`q bo`lsa-da, vaqt o’tishi bilan birin-ketin ayrimlari …

Want to read more?

Download all 149 pages for free via Telegram.

Download full file

About "astronomiya fanining ahamiyati"

o`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta`lim vazirligi kirish 1-§. astronomiya fani va uning ahamiyati astronomiya (yunoncha astro – yulduz, nomos – qonun) – koinot jismlari va ular sistemalarining fizik holati hamda tarkibini, ko`rinma va haqiqiy xarakatini, paydo bo`lishi, tuzilishi va evolutsiyasini o`rganuvchi fandir. u eng qadimiy fanlardan biri bo`lib, insonning moddiy hayot talablari asosida paydo bo`lgan va rivojlanib kelgan. astronomiya sayyoralar va ularning yo`ldoshlarini, quyosh va yulduzlarni, sayyoralararo va yulduzlararo mayda jismlar (kometalar, asteroidlar, va h.k.) ni, gaz va chang tumanliklarini, tabiiy va sun`iy yo’ldoshlar orbitalarini o`rganadi. uning tadqiqotlari natijasida materiyaning yangi holatlari va fizik tabiati bilan noyob xususiyatlarga ega bo`lgan y...

This file contains 149 pages in DOC format (12.1 MB). To download "astronomiya fanining ahamiyati", click the Telegram button on the left.

Tags: astronomiya fanining ahamiyati DOC 149 pages Free download Telegram