o'zbek tili semasiologiyasi

PPTX 27 pages 303.9 KB Free download

27 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 303.9 KB

File type PPTX

Pages 27

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 27

слайд 1 leksik ma’noni belgilovchi omillar asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalar mirtojiyev m. o’zbek tili semasiologiyasi. –toshkent, 2010. xakimova m. semasiologiya. –toshkent, 2008. ne’matov x., rasulov r. o’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –toshkent “o’qituvchi”, 1995. rahmatullayev sh. hozirgi adabiy o’zbek tili. –toshkent: universitet, 2006. 5. safarova r. leksik-semantik munosabatning turlari. –toshkent, “o’qituvchi” 1996. reja: leksik ma’no tushunchasi leksik ma’no va uni ifodalovchi omillar leksik ma’no va tushuncha munosabati leksik ma`no leksik semantikaning asosiy kategoriyasi, markaziy tushunchasidir. har qanday leksik birlik ikki jihatning – nom (shakl) va leksik ma`noning barqaror birikuvidan tashkil topadi. nom leksik birlikning tovushli va grafik tomonlarini ifodalasa, leksik ma`no esa voqelikning lisoniy in`ikosidir. masalan, k, i, t, o, b tovushlari va harflarining ketma-ketligi kitob so’zining nomi bo’lsa, ma`nosi qo’yidagishadir: «ma`lum matnli varaqlardan iborat, juzlab tikilgan, muqovalangan, hajmi 48 sahifadan kam bo’lmagan bosma asar» leksema = shakl + mazmun substantsiya ma`no shakl mazmun moddiy tomon ishki tomon tashqi …

2 / 27

larda har xil nomlar bilan ifodalanishi. muayyan bir ma`no har bir tilda o’zgacha nomga ega. masalan, «onaning yoki dadaning onasi» ma`nosi o’zbek tilida buvi, rus tilida babushka, ingliz tilida grandmother kabi nomlarga biriktirilgan. agar ma`no va nom orasida tabiiy bog’lanish bo’lganda, bitta umumiy ma`no yagona bir nomga ega bo’lar edi. natijada, dunyoda 3000 ga yaqin emas, faqat bitta til mavjud bo’lar edi. 2. sinonimiya hodisasining mavjudligi. bir tilning o’zida ham muayyan ma`no birdan ortiq nomga ega bo’lishi mumkin. masalan, o’zbek tilida «aldab, chalg’itib, har qanday ishni o’z foydasiga hal qiladigan, makr-hiylaga usta» ma`nosi 15 ta leksemada ifodalangan: ayyor, mug’ombir, hiylagar, quv, ustomon, makkor, dog’uli, mo’ltoni, qilvir(i), shayton, tulki, tullak, qirriq, xirpa, maston. bu ham ma`no va nom o’rtasidagi bog’liqlikning tabiiy emasligini ko’rsatadi. 3. ko’p ma`nolilik va omonimiya hodisalarining mavjudligi. tilda bir nom bilan birdan ortiq ma`nolarning ifodalanishi ham ma`no va nom o’rtasidagi bog’liqlik shartli ekanligini yana bir marta isbotlaydi. masalan, …

3 / 27

ardan yasalgan so’zlar tashkil qiladi. masalan, taraq-turuq, qasur-qusur, miyovlamoq, vovullamoq, uvullamoq, sharshara. ushbu leksemalarda shaklning ma`nodan kelib chiqayotganligi bilinib tursa-da, tovushga taqlid so’zlar turli tillarda bir xil emas. itning hurishiga taqlid so’z o’zbek tilida vov-vov, rus tilida esa av-av. sinov: test. savol: ma’no va nomning tabiiy bog’langan ko’rinishlari qanday so’zlarda ko’zga tashlanadi? holatga taqlid so’zlarda tovushga taqlid so’zlarda modal so’zlarda o’zlashma so’zlarda leksik ma`no va nom o’rtasidagi bog’liqlik qanday bo’lishidan qat`i nazar (shartlimi, tabiiymi), u majburiydir. zero, shaklsiz ma`no, ma`nosiz shaklning bo’lishi mumkin emas. f.de sossyur til birligidagi substantsiya (moddiy tomon) va ma`noning o’zaro tashkil etuvchilik holatini bir qog’oz varag’ining ikki tomonini o’zaro tashkil etuvchanligi bilan qiyoslagan edi. lekin so’zning nomi (belgisi, ifoda plani, shakli, fonetik qobig’i) va ma`nosi (mazmun plani) o’rtasida, asosan, nomutanosiblik mavjud bo’ladi. bu esa nomning (belgining) o’ziga ko’proq ma`no sig’dirishiga, ma`noning esa birdan ortiq nomda ifodalanishiga intilishi bilan belgilanadi. masalan, o’zbek tilida «bosh» nomi 20 ga …

4 / 27

oning til sistemasida o’ziga xos o’ringa ega ekanligi leksik ma`no tushuncha kabi in`ikos kategoriyasi bo’lib, unda nolisoniy voqelik  insonning tashqi va ichki olami aks etadi. masalan, tog’, dengiz, muhabbat, nafrat kabi. tog’, dengiz tashqi olam hodisalari bo’lsa, muhabbat, nafrat insonning ichki tuyg’ularidir. ma`noda aks etayotgan voqelikdagi predmet, hodisa, harakat, belgi, munosabat denotat deyiladi. biron bir alohida olingan reallik (quyosh, oy), hodisalar (gullamoq, ochilmoq), belgi-xususiyatlar (oq, qora), harakatlar (yozmoq, gapirmoq), bir turdagi narsalar (uy, daraxt, gul), davriy hodisalar (yog’ingarchilik, yoz, kuz), ongimizda sun`iy hosil qilingan real bo’lmagan narsa, belgi, hodisalar (pari, qorbobo, qorqiz, jodugar) leksik ma`no asosida yotuvchi voqelik yoki denotat bo’lib kelishi mumkin. sodda qilib aytganda, denotat tushuncha orqali ma`noga aylanadi. sinov: test. savol: qaysi tilshunos olim til birligidagi substantsiya (moddiy tomon) va ma`noning o’zaro tashkil etuvchilik holatini bir qog’oz varag’ining ikki tomonini o’zaro tashkil etuvchanligi bilan qiyoslagan edi? v. f. humbolt maslov f.de sossyur aristotel hukm: referent tushuncha …

5 / 27

noning bir qancha omillar bilan bog’liqligini ko’rsatib beruvchi semantik uchburchak kimning nomi bilan bog’liq? sossyur-maslov ogden-richards mirtojiyev-hojiyev podebnya-xaller fanda leksik ma`no va tushuncha munosabati munozarali masalalardan biridir. v.gumboldt, e.sepir, b.uorf, l.vaysgerber ishlarida leksik ma`noni aniqlashda tushuncha e`tibordan soqit qilinadi. ularning fikricha, ongda voqelikning tasvirlanishi til qurilishi bilan belgilanadi. ya’ni, ma`no til strukturasi bilan aniqlanadi va u o’z navbatida voqelikni anglashni ham belgilab beradi. ba`zi tilshunoslar tushuncha va ma`noni boshqa-boshqa hodisa sifatida qat`iy chegaralasalar, ba`zilari esa har ikkisini ham bitta hodisa deb tan oladilar. tushuncha va leksik ma`no ham alohida ikki xil hodisami, bir hodisaning ikki tomonimi, bundan qat`i nazar, ularning o’ziga xos umumiy va farqli, bir-biriga bog’liq va bog’lanmagan tomonlari mavjud. tushuncha ham, leksik ma`no ham voqelikning in`ikos shakllaridir. har ikkisi voqelik bilan shartlangan bo’ladi. tushuncha voqelikning (umumlashgan) in`ikosi hisoblansa, leksik ma`no esa tushunchaning ya`ni, in`ikosning in`ikosidir. tushuncha ham, leksik ma`no ham umumlashtiruvshi kategoriyadir. dastlab insonlar ongida sezgi organlari (eshitish, …

Want to read more?

Download all 27 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbek tili semasiologiyasi"

слайд 1 leksik ma’noni belgilovchi omillar asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalar mirtojiyev m. o’zbek tili semasiologiyasi. –toshkent, 2010. xakimova m. semasiologiya. –toshkent, 2008. ne’matov x., rasulov r. o’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –toshkent “o’qituvchi”, 1995. rahmatullayev sh. hozirgi adabiy o’zbek tili. –toshkent: universitet, 2006. 5. safarova r. leksik-semantik munosabatning turlari. –toshkent, “o’qituvchi” 1996. reja: leksik ma’no tushunchasi leksik ma’no va uni ifodalovchi omillar leksik ma’no va tushuncha munosabati leksik ma`no leksik semantikaning asosiy kategoriyasi, markaziy tushunchasidir. har qanday leksik birlik ikki jihatning – nom (shakl) va leksik ma`noning barqaror birikuvidan tashkil topadi. nom leksik birlikning tovushli va grafik tomonlarini ifoda...

This file contains 27 pages in PPTX format (303.9 KB). To download "o'zbek tili semasiologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbek tili semasiologiyasi PPTX 27 pages Free download Telegram