o'zbek tili semasiologiyasi

PPTX 24 pages 290.4 KB Free download

24 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 290.4 KB

File type PPTX

Pages 24

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 24

слайд 1 fonosemantika va leksik semantika asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalar mirtojiyev m. o’zbek tili semasiologiyasi. –toshkent, 2010. xakimova m. semasiologiya. –toshkent, 2008. ne’matov x., rasulov r. o’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –toshkent “o’qituvchi”, 1995. rahmatullaev sh. hozirgi adabiy o’zbek tili. –toshkent: universitet, 2006. 5. safarova r. leksik-semantik munosabatning turlari. –toshkent, “o’qituvchi” 1996. reja: fonosemantikaning fan sifatidagi mavqeyi fonostema fonosemantikaning asosiy tushunchalaridan biri leksik semantika va uning shakllanishi semasiologiyaning tarkibi fonosemantika grammatik semantika leksik semantika frazeologik semantika fonosemantika tilshunoslikdagi vokal tovushlar, fonemalar o‘z-o‘zidan ma’noga ega bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadigan yo‘nalish. u fonetika (ifoda rejasiga muvofiq), semantika (tarkib rejasiga muvofiq), leksikologiya (ushbu rejalarning umumiyligi bo‘yicha) va psixologiya (idrok nazariyasi) chorrahasida tug‘iladi va o‘z tasdig‘ini topdi. fonosemantika so‘zning tovushidan ma’noni anglash va farqlashga imkon beradi. shunday qilib, har qanday so‘z ikki ma’noga ega. birinchi so‘z biron bir obyekt yoki jarayonni bildiruvchi belgi sifatida, ikkinchi so‘z o‘z–o‘zidan odamda reaksiyaga sabab bo‘ladigan tovushlar to‘plami sifatida. …

2 / 24

iologiya, tarix, gnoseologiya, antropologiya kabi ko’plab fanlardan ozuqa oladi. tilshunoslikning aynan sistemaviy yo’nalishi unga lingvistik asos beradi. chunki har qanday mukammal sistema tabiiy, izchil, sistemali munosabatlarni nazarda tutadi. fonosemantika ham shunday munosabatlar yig’indisidir. o’tgan asrning 60−70-yillaridan boshlab, sovet tilshunosligida ham fonosemantik tadqiqotlar asta-sekin, lavha ko’rinishida paydo bo’la boshladi. bu tadqiqotlar asosan rus tilshunoslari tomonidan olib borildi. shuni ta’kidlab o’tish lozimki, ular ko’p sonli emas, biroq favqulodda yirik natijalarni qo’lga kiritdilar hamda haqli ravishda g’arblik salaflaridan o’zib ketdilar. dunyo qurilishini har bir inson o’z ongi darajasida qabul qiladi. uning ongi esa ona tilisi orqali shakllanadi. ona tilini o’zlashtirish bu dunyoni tushunish demakdir. o’zo’zidan dunyo haqidagi bilimlar til belgisida o’z aksini topadi. so’z va kontsept uyg’unligi borasidagi gumboldt g’oyasidan ozuqa oluvchi bunday qarash fonosemantikaning ma’lum darajadagi falsafiy asosiy bo’lishi mumkin. fonostilistika – fonetik vositalar – talaffuz ohangi, ton, urg’u, turli tovush o’zgarishlari va hokazolarning individual va funktsional uslublarni shakllantirishdagi o’rnini o’rganuvchi fan. …

3 / 24

yozilishi va obrazi aloqadorligiga oid fikrlariga ham murojaat qilib, ularni «nazariy jihatdan qiziqarli» deb baholagan. masalan, p.klodil fikricha, locomotive(parovoz) so’zida «truba» va g’ildiraklar aks etsa, toit (tom) so’zida uyning ikki qirrasiga ishora bor. o’zbek tili misollarida ham shunday holatga duch kelamiz. mashhur ertak qahramonlarining ismlarini aytmasdan ertakni so’zlab berib, ularning qaysi biriga zumrad, qaysi biriga qimmat deb nom berilishi so’ralsa, ismlar ko’pchilik foiz bilan aslidagidek taqsimlanishi shubhasiz. biroq aynan qaysi tovush bunday taqsimlanishga sabab bo’lmoqda? qmi? ammo shu tovush yetakchi bo’lgan shunday ismlar borki, ular ijobiy ottenkaga ega. masalan, qumri, qahramon... i yoki m mi? bunday xulosaga aks alternativlar istagancha topiladi: ilhom, ma’sum va h.k. fonostema atamasini birinchi bo’lib j.fyors qo’llaydi va u fonostema deganda, fonemalarning muayyan mazmun bilan bog’lanuvchi tizimini tushunadi. bu jihatdan u go’yo morfemaga yaqindek ko’rinadi, biroq so’zning qolgan qismi morfologizatsiyadan mahrumligi uni morfemadan uzoqlashtiradi. bu ta’rif fonostemaga berilgan deyarli yagona ta’rif bo’lib qoldi va tilshunoslik lug’atlariga …

4 / 24

ifatida tavsiflash mumkinligini ko’rsatadi. sinov: test. savol: qachondan boshlab, sovet tilshunosligida ham fonosemantik tadqiqotlar astasekin, lavha ko’rinishida paydo bo’la boshlagan? o’tgan asrning 60−70-yillaridan o’tgan asrning 50−60-yillaridan o’tgan asrning 70−80-yillaridan o’tgan asrning 80−90-yillaridan hukm: berilgan hukm haqida o’z fikringizni bildiring. fonosemantika fanlararo munosabatlar natijasi bo’lib, psixologiya, fiziologiya, tarix, gnoseologiya, antropologiya kabi ko’plab fanlardan ozuqa oladi. to’g’ri noto’g’ri sinov: test. savol: fonostema atamasini birinchi bo’lib qo’llagan olim kim? j. fyors sh. balli p. klodil t. paul hukm: berilgan hukm haqida o’z fikringizni bildiring. fonostema onomatoplar va emotivlar misolida yaqqol va aniq bo’ladi. to’g’ri noto’g’ri o`zbek tilshunosligida leksik ma`noni komponentlardan iborat ekanligi dastlab sh.rahmatullayev, i.qo’shqortoyev, r.yunusovlarning ishlarida ilgari surilgan. 20-asrning 70-yillarida bajarilgan shu kabi ilmiy tadqiqotlar o’zbek ma`noshunosligidagi yangi davrni boshlab berdi. yillar o’tgan sari semasiologiya nafaqat tahlil usullarini, balki tadqiq obyektini ham o’zgartirib kengayib bormoqda. avvallari, faqat lug’aviy ma`noga ega bo’lgan birliklar semasiologiyaning tadqiq obyekti bo’lgan bo’lsa, hozirgi paytda semasiologiya barcha til …

5 / 24

nomlash maqsadga muvofiqdek ko’rinadi. leksik semantikada leksik ma`no o’rganiladi. leksik semantikaning o’zi ham semasiologiya va onomasiologiya kabi ikki aspektdan iborat. nutq jarayonida so’zlovchi va tinglovchi ishtirok etadi. so’zlovchi (yoki yozayotgan shaxs) ma`lumotni, ya`ni ma`noni muayyan belgilarga kodlab matn tuzadi. tinglovchi (yoki o’qiyotgan shaxs) esa matnni anglash ushun belgilardan ma`noni «yechib oladi». birinchi holatda ma`nodan belgiga (so’zga, matnga) boriladi va «ushbu fikrni (ma`noni, tushunchani) qanday belgi yordamida ifodalash mumkin?» degan savol tug’iladi. ikkinchi holatda esa, belgidan matnga boriladi va «bu belgi (so’z, matn) qanday ma`no ifodalaydi?» degan savol tug’iladi. shundan kelib shiqib, leksik birliklar ma`nosi «belgidan ma`noga» va «ma`nodan belgiga» bir-biriga qarama-qarshi semasiologiya va onomasiologiya yo’nalishlarida o’rganiladi. semasiologiya ma`noni belgi ma`no yo’nalishida o’rgansa, onomasiologiya esa ma`no belgi yo’nalishida tadqiq qiladi. leksik semantikaning bu ikki aspektining ajratilishi leksik-semantik kategoriyalar va hodisalarning mohiyatini turli nuqtai nazarlardan to’liq va aniq o’rganishga xizmat qiladi. zero, bir ma`nolilik, ko’p ma`nolilik, omonimiya semasiologik kategoriya sanalsa, sinonimiya, antonimiya, …

Want to read more?

Download all 24 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o'zbek tili semasiologiyasi"

слайд 1 fonosemantika va leksik semantika asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalar mirtojiyev m. o’zbek tili semasiologiyasi. –toshkent, 2010. xakimova m. semasiologiya. –toshkent, 2008. ne’matov x., rasulov r. o’zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –toshkent “o’qituvchi”, 1995. rahmatullaev sh. hozirgi adabiy o’zbek tili. –toshkent: universitet, 2006. 5. safarova r. leksik-semantik munosabatning turlari. –toshkent, “o’qituvchi” 1996. reja: fonosemantikaning fan sifatidagi mavqeyi fonostema fonosemantikaning asosiy tushunchalaridan biri leksik semantika va uning shakllanishi semasiologiyaning tarkibi fonosemantika grammatik semantika leksik semantika frazeologik semantika fonosemantika tilshunoslikdagi vokal tovushlar, fonemalar o‘z-o‘zidan ma’noga ega bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadigan...

This file contains 24 pages in PPTX format (290.4 KB). To download "o'zbek tili semasiologiyasi", click the Telegram button on the left.

Tags: o'zbek tili semasiologiyasi PPTX 24 pages Free download Telegram