biosferaning tuzilishi

DOCX 4 pages 466.2 KB Free download

4 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 466.2 KB

File type DOCX

Pages 4

Updated Dec 2025

Page preview (4 pages)

Scroll down 👇

1 / 4

2-amaliy mashg‘ulot mavzu: biosferaning tuzulishi. reja: 1. biosfera darajasining xususiyatlari. biosfera haqida ta’limot. 2. biosfera chegaralari. 3. biosferaning tirik moddasi (tirik organizmlar). mashg‘ulotning maqsadi: biosfera haqida tushuncha. biosfera haqida zamon ilmiy qarashlarining shakillanishida v.i.vernadiskiyning ro’li biosfera qatlamlari. tirik va biokos moddalar. biosferada moddalar aylanishi haqida tushuncha berish. 1. biosfera darajasining xususiyatlari. biosfera haqida ta’limot biosfera yunoncha «bios» — hayot, «sfera» — shar so‘zlaridan olingan bo’lib, 1875 yilda bu tushunchani birinchi bor avstriyalik geolog olim e.zyuss ishlatgan. yerning alohida qobiqlari-geosferalarini o‘rganayotganida hayot tarqalgan qobiqni u «biosfera» deb ajratdi. biroq, biosfera haqidagi ta’limotning asoschisi rus olimi, akademik v.i.vernadskiy (1863-1945) hisoblanadi. v.i.vernadskiy birinchi bo‘lib yer sayyorasi evolyusiyasida tirik organizmlarning ro’li va ahamiyatini ochib bergan, biosferani biogeoximik o‘rganishni boshlagan. biosfera atmosferaning quyi qismi, gidrosferani hamda litosferani yuqori qatlamlarini o‘z ichiga olib, umimiy qalinligi 33-35 km. yer sharining tashqi qattiq qobig‘i litosfera deb ataladi. gidrosfera yerning suvli suyuq qobig‘i daryo, okean, dengiz va 5 km …

2 / 4

aydigan tog‘ jinslari, suv, minerallar va boshqalar; biogen moddalar - organizmlar hayot faoliyati mahsuli sifatida hosil bo‘lgan ko‘mir, torf, neft, gaz va boshqalar; oraliq modda - biogen moddalarning noobiogen kelib chiqqan mineral jinslar bilan aralashmalari - tuproq, slanetslar va boshqalar. planetamizni uchta geologik qobiq: gazsimon atmosfera, suyuq gidrosfera va qattiq jinslardan tashkil topgan litosfera o’rab turadi. 1-rasm. biosfera tarkibi tirik organizmlarning asosiy qismi ana shu qobiqlar: atmosfera, gidrosfera va litosfera tutashgan joyda to’plangan. biosfera – yer geologik qobig’ining tirik organizmlar va ular faoliyati natijasida hosil bo’lgan moddalar tarqalgan qismi. 2. biosfera chegaralari yer planetasida tirik organizmlar tarqalgan chegara biosfera chegarasi hisoblanadi. atmosfera – yerning gazsimon qobig’igi, tarkibi asosan azot (78,09%), kislorod (20,95%), oz miqdorda argon (0,93%), karbonat angidrid (0,03%) va boshqa gazlar aralashmasidan iborat. atmosfera litosfera va gidrosferada sodir bo’lib turadigan fizik, kimyoviy va biologik jarayonlarga katta t’asir ko’rsatadi. yerda sodir bo’lib turadigan biologik jarayonlarda atmosfera kislorodi va karbonat angridining …

3 / 4

chirishi uchun zarur bo’lgan eng muhim omil hisoblanadi. suvning asosiy qismi (95%) dunyo okeanida saqlanadi. okeanlar yer yuzasining 70% ini tashkil etadi. ulardagi suv zahirasi 1300 mln. kub kmni, ko’l va daryolarda esa 0,182 mln kub km-ni tashkil etadi. suvda ko’p miqdorda kislorod va karbonat angidrid gazlari erigan bo’ladi. suvda erigan karbonat angidrid miqdori atmosferadagiga nisbatdan 60 marta ko’p bo’ladi. kislorod suvdagi organizmlarning nafas olishi uchun zarur. karbonat angidrid gazi esa suv o’tlarning fotosintez jarayonida ishtirok etadi. suvda erigan kislorod va karbonat angidrid miqdori suv haroratiga va undagi tirik organizmlar tarkibiga bog’liq. odatda bir muncha sovuq suvlar kislorodga boy bo’ladi. gidrosfera litosfera rivojlanayotgan geologik davrda undan ko’p miqdorda suv bug’lari ajralib chiqishi natijasida hosil bo’lgan. litosfera-yerning tog’ jinslari va tuproqdan iborat qattiq geologik qobig’i, organizmlarning asosiy qismi litosferaning sirtqi g’ovak qatlami-tuproqda hayot kechiradi. tuproqning qalinligi bir necha metrdan oshmaydi. tuproq tog’ jinslari yemirilishi natijasida hosil bo’ladigan mineral moddalar hamda organizmlar …

4 / 4

imliklar, 0,8% ini hayvonlar va mikroorganizmlar tashkil etadi. okeanda, aksincha o’simliklar umumiy biomassaning 6,3 %, ini hayvonlar va bioorganizmlar 93,7 % ini tashkil etadi. bundan kelib chiqadiki hayot asosan quruqlikda tarqalgan. insoniyat biomassasi bor yo’g’i 0,0002%ni tashkil qiladi. o’simliklar biosferadagi turlar sonining 21% ini tashkil etadi. lekin ular umumiy biomassaning 99% ini hosil qiladi. hayvonlardan 96% umurtqasizlar, 4% umurtqalilar hisoblanadi. shunday qilib, evolyutsion rivojlanishining eng quyi tabaqasida turgan hayvonlar ko’pchilikni tashkil etadi. tirik organizmlar biomassa biosfera notirik moddasi massasining 0,01-0,02 % ini tashkil etadi. lekin shunga qaramasdan tirik organizmlar yer yuzasidagi geokimyoviy jarayonlarda asosiy o’rin tutadi. organizmlar moddalar va energiya almashinuvi uchun zarur bo’lgan moddalarni atrof muhitdan oladi. juda katta miqdorda tirik materiya hosil bo’lib, oziq zanjirida qayta o’zgaradi, chirib parchalanadi. o’simlik va hayvonlarning hayot faoliyati tufayli yer biomassasining 10% har yili qayta hosil bo’ladi. tirik organizmlar hosil qiladigan bir yillik mahsulot quruq organik moddalar hisobidan 232,5 mlrd tonnani tashkil …

Want to read more?

Download all 4 pages for free via Telegram.

Download full file

About "biosferaning tuzilishi"

2-amaliy mashg‘ulot mavzu: biosferaning tuzulishi. reja: 1. biosfera darajasining xususiyatlari. biosfera haqida ta’limot. 2. biosfera chegaralari. 3. biosferaning tirik moddasi (tirik organizmlar). mashg‘ulotning maqsadi: biosfera haqida tushuncha. biosfera haqida zamon ilmiy qarashlarining shakillanishida v.i.vernadiskiyning ro’li biosfera qatlamlari. tirik va biokos moddalar. biosferada moddalar aylanishi haqida tushuncha berish. 1. biosfera darajasining xususiyatlari. biosfera haqida ta’limot biosfera yunoncha «bios» — hayot, «sfera» — shar so‘zlaridan olingan bo’lib, 1875 yilda bu tushunchani birinchi bor avstriyalik geolog olim e.zyuss ishlatgan. yerning alohida qobiqlari-geosferalarini o‘rganayotganida hayot tarqalgan qobiqni u «biosfera» deb ajratdi. biroq, biosfera haqidagi ta’lim...

This file contains 4 pages in DOCX format (466.2 KB). To download "biosferaning tuzilishi", click the Telegram button on the left.

Tags: biosferaning tuzilishi DOCX 4 pages Free download Telegram