fe’lnisbativamayillari

PPTX 25 pages 182.7 KB Free download

25 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 182.7 KB

File type PPTX

Pages 25

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 25

презентация powerpoint mavzu: fe’l nisbati va mayillari ma’ruzachi dotsent x.narxodjayeva c reja: fe’l nisbatining ma’no turlari fe’l mayillarining ma’no turlari fe’lning vazifadosh shakllari c fe’l nisbatlari fe’l ifodalagan harakat bilan uning bajaruvchisi (subyekti) va predmeti (obyekti) yoki bir necha bajaruvchi (subyektlar) orasidagi munosabatning ifodalanishi fe’l nisbati deyiladi. harakat bilan uning bajaruvchisi orasidagi munosabat turlicha bo`ladi. ma’lum bir shaklda harakat ega bilan ifodalangan shaxs yoki predmet tomonidan bajariladi. masalan: bobur ota yurtidan batamom ajralganini endi astoydil his qildi (p.qodirov). yana bir ko`rinishda harakatning bajaruvchisi subyekt emas, obyekt sanaladi yoki harakatning haqiqiy bajaruvchisi noma’lum bo`ladi. masalan: tashqarida so`riga gilam to`shaldi, ko`rpacha solindi. dasturxon yoyildi, choy damlandi (tog`ay murod). shuningdek, harakat bir necha subyekt tomonidan birgalikda bajarilishi mumkin. masalan: ichkaridan birin-ketin bolalar chiqib kelishdi (tog`ay murod). yana bir nisbat shaklida esa harakat grammatik subyekt (ega)ning boshqa bir subyekt va obyekt ta’siri bilan bajariladi. masalan: mo`minning ovozidan qat’iyat, buyruq laylini bo`shashtirdi (s.z.). fe’l nisbatlari …

2 / 25

shaxs yoki predmet bo`ladi. to`ldiruvchi esa harakatning obyekti bo`ladi. gapning bunday qurilishi tilshunoslikda aktiv konstruksiya (faol qurilma) deb yuritiladi. masalan: navoiy chiroyli bezatilgan kitobdan koʻz uzmas edi. ushbu gapda koʻz uzmas edi harakatning bajaruvchisi (subyekti) navoiy bo`lib, u ega orqali ifodalangan. harakatning obyekti esa kitobdan vositali to`ldiruvchi orqali ifodalangan. bunday shaklda maxsus nisbat ko`rsatkichi yo`q. bu nisbat ma’nosi fe’l negizi orqali ifodalanadi, shuning uchun ham u boshqa nisbat shakllarini hosil qilishi uchun asos bo`la oladi. o`zlik nisbat – bu nisbatdagi fe’lda harakatning subyekti bilan obyekti bir shaxsning o`zi bo`ladi. masalan: ammo kampirning dodiga odam tez toʻplandi (a.qahhor) gapida toʻplandi fe’li tarkibida kelgan –n qo`shimchasi harakatning subyekti bilan obyekti men shaxsi ekanligini ko`rsatib turibdi. o`zlik nisbati quyidagi affikslar bilan yasaladi: a) fe’l negiziga unlidan so`ng –n, undoshdan so`ng –in qo`shish bilan: maqta-n, o`ra-n, yuv-in, kiy-in kabi; b) fe’l negiziga unlidan so`ng –l, undoshdan so`ng –il qo`shish bilan: surka-l, shosh-il kabi; v) …

3 / 25

negiziga unlidan so`ng –n, undoshdan so`ng –in affiksini qo`shish bilan: bastala-n(-di), ol-in(-di) kabi. majhullik nisbatdagi fe’lni hosil qilishda –l (-il) affiksi ko`proq qo`llaniladi. ba’zan ayni bir fe’l negizidan –l (-il), -n (-in) affikslari bilan ham o`zlik, ham majhullik nisbati yasalishi mumkin. bunday bir xil shaklda kelgan bir xil fe’l negizining o`zlik yoki majhullik nisbatda ekanligi matndan aniqlaniladi. masalan: zulfiya darsga tayyorlandi. operatsiyaga meditsina uskunalari tayyorlandi. birgalik nisbat – bu nisbatdagi fe’lda ish-harakat bir necha subyekt tomonidan birgalikda bajariladi. masalan: ayollar chaqaloqqa ko`z tegmasligi uchun qilinadigan irim-sirimlarini bitirishgach, bolani beshikka belashdi (o`.hoshimov) gapida bitirishgach, belashdi fe’llari anglatgan harakatning bir necha subyekt, ya’ni ayollar tomonidan birgalikda bajarilganini anglatadi. birgalik nisbatdagi fe’l quyidagicha yasaladi: fe’l negiziga unlidan so`ng –sh, undoshdan so`ng –ish affiksini qo`shish bilan: sana-sh(di), yugur-ish(di) kabi; orttirma nisbat - bu nisbat shaklida harakat grammatik subyekt (ega)ning boshqa bir subyekt yoki obyektga ta’siri, tazyiqi bilan bajariladi. masalan: biz hamid olimjon bilan bunday …

4 / 25

lan: shoshir, ichir, botir kabi; g) oxiri undosh bilan tugagan bir bo`g`inli fe’l negizlariga –ar affiksini qo`shish bilan: chiqar, qaytar kabi; d) oxiri undosh bilan tugagan fe’l negizlariga -g`iz, -giz, -qaz, -g`az, -kaz, -qiz, -kiz affikslarini qo`shish bilan: turg`iz, o`tkaz, qutqaz, yutqiz, etkiz kabi; e) oxiri m, q undoshlari bilan tugagan fe’l negizlariga –iz affiksini qo`shish bilan: tomiz, oqiz, boqiz kabi; yo) fe’l negiziga –sat (-sa+-t qo`shma affiksi) affiksini qo`shish bilan: ko`rsat (faqat ko`r fe’l negiziga qo`shiladi) kabi. fe’l mayillari ish-harakatning voqelikka munosabatini ko`rsatuvchi grammatik kategoriyaga fe’l mayli deyiladi. mayl kategoriyasi grammatik zamon (o`tgan, hozirgi, kelasi) va grammatik shaxs (bajaruvchi) bilan uzviy bog`langan bo`lib, hammasi birgalikda fe’lning tuslanish tizimiga kiradi. fe’l mayllarida voqelik bilan bog`liq ravishda ish-harakatning bajarilish xususiyatlari turlicha bo`ladi. masalan: 1) havo sovuq, osmonda zahardek achchiq qor uchqunlari erinchoq kezadi (o`.hoshimov). 2) yoshlikda zahmat chekib, ilm o`rgansang, kasb-hunar egallasang, qariganda rohat topasan. (koshifiy). 3) so`zlayotgan kishining o`ziga emas, …

5 / 25

ing barcha ma’no ko`rinishlarini o`z ichiga qamrab oladi: o`qidim, o`qimadim - yaqin o`tgan zamon fe’li; o`qiyapman - hozirgi zamon davom fe’li; o`qimoqchiman, o`qimoqchi emasman – kelasi zamon maqsad fe’li kabi. masalan: men unga mustaqil odam ekanligimni ko`rsatib qo`ymoqchiman (p.q.) gapida ko`rsatib qo`ymoqchiman fe’li ish-harakatning kelasi zamonda (kelasi zamon maqsad fe’li) i shaxs tomonidan (-man shaxs-son affiksi) aniq bajarilishini anglatadi. aniqlik maylidagi fe’llar i-ii guruh tuslovchi affikslar bilan tuslanadi. aniqlik mayli buyruq-istak mayli – bu mayldagi fe’l kelasi zamonga oid bo`lib ish-harakatni bajarish yoki bajarmaslik haqida buyurish, so`rash, istash, iltimos, maslahat, undash-chaqirish kabi ma’nolarni anglatadi va iii guruh tuslovchi affikslar bilan o`zgaradi:o`qiy (o`qiyin), o`qigin (o`qi), o`qisin; o`qiylik, o`qingiz, o`qisinlar kabi. buyruq-istak mayli buyruq-istak maylining i shaxsi istak iltimos, undash-chaqirish ma’nolarini (i shaxsda buyurish, iltimos ma’nolari ifodalanmaydi); ii-iii shaxsi buyruq, iltimos, maslahat o`rni bilan do`q kabi ma’nolarni ifodalaydi va ma’nolarning har biri o`ziga xos intonatsiya bilan ajralib turadi. masalan: 1. o`z shaxsiy …

Want to read more?

Download all 25 pages for free via Telegram.

Download full file

About "fe’lnisbativamayillari"

презентация powerpoint mavzu: fe’l nisbati va mayillari ma’ruzachi dotsent x.narxodjayeva c reja: fe’l nisbatining ma’no turlari fe’l mayillarining ma’no turlari fe’lning vazifadosh shakllari c fe’l nisbatlari fe’l ifodalagan harakat bilan uning bajaruvchisi (subyekti) va predmeti (obyekti) yoki bir necha bajaruvchi (subyektlar) orasidagi munosabatning ifodalanishi fe’l nisbati deyiladi. harakat bilan uning bajaruvchisi orasidagi munosabat turlicha bo`ladi. ma’lum bir shaklda harakat ega bilan ifodalangan shaxs yoki predmet tomonidan bajariladi. masalan: bobur ota yurtidan batamom ajralganini endi astoydil his qildi (p.qodirov). yana bir ko`rinishda harakatning bajaruvchisi subyekt emas, obyekt sanaladi yoki harakatning haqiqiy bajaruvchisi noma’lum bo`ladi. masalan: tashqarida so`riga gil...

This file contains 25 pages in PPTX format (182.7 KB). To download "fe’lnisbativamayillari", click the Telegram button on the left.

Tags: fe’lnisbativamayillari PPTX 25 pages Free download Telegram