mexanik to’lqinlar

PDF 8 стр. 534,6 КБ Бесплатная загрузка

8 стр.

FaylHub.uz

Скачать через Telegram

Размер 534,6 КБ

Тип файла PDF

Страницы 8

Обновлено Дек 2025

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1 / 8

6-bob. mexanik to’lqinlar. 6.1. to’lqin jarayonlar. bo’ylama va ko’ndalang to’lqinlar. to’lqinlar bilan tanishishni kundalik turmushda ko’p kuzatgan hodisadan boshlaylik. suvga biror jism tashlasak,uning sirti bo’ylab to’lqinlar tarqaladi. to’lqin navbatlashgan aylanasimon do’ngliklar va chuqurliklardan iborat. suv sirtining biror ondagi manzarasiga e’tibor bersak undagi aylanasimon do’ngliklar va chuqurliklarning markazi tosh tushgan o nuqta ekanligini aniqlaymiz. biror muddat to’lqinning tarqalish jarayonini kuzatsangiz,do’nglik va chuqurlik aylanalarning radiuslari kattalashib boraveradi. shunisi qiziqki,kuzatuvchi tasavvurida to’lqin tarqalishi tufayli suv zarralari o nuqtadan uzoqlashayotgandek,ya’ni qirg’oq tomonga ko’chayotgandek tuyuladi. aslida suv zarralari ko’chmaydi, balki tebranish yetib kelgan zarralar o’zlarining muvozanat vaziyatlari atrofida tebranma harakat qiladilar. har qanday to’lqinni hosil qilish uchun manba bo’lishi lozim. bu manba o’zi joylashgan sohadagi muhit zarralarini tebratadi. suyuqlik sirtida yuzaga keladigan to’lqinlarda to’lqin sirtining qo’shni elementlari orasidagi o’zaro bog’lanish sirt taranglik va og’irlik kuchlari tufayli amalga oshadi. elastik muhitda esa zarralar orasidagi o’zaro bog’lanish kuchlari elastik xarakterga ega. muhit zarralari orasidagi bu bog’lanish tufayli …

2 / 8

tarqalayotgan to’lqinlarning fronti sferik shaklda bo’ladi. binobarin,mazkur to’lqinlar sferik to’lqinlar deb nom olgan. agar tebranish manbai tekislik shakliga ega bo’lsa,manbaga yaqin sohalarda to’lqin fronti ham yassi bo’ladi. shu sababli bu to’lqinlar yassi to’lqinlar deb nomlanadi. ikkala holda ham nur to’g’ri chiziq bo’lib,u to’lqin frontiga perpenikulyar bo’ladi (6.1.1-rasm). muhit elastik bo’lsa,to’lqinlar ham elastik bo’ladi. 6.1.1-rasm tebranish elastik muhitda mexanik deformatsiya uyg’otadi. elastik muhitda joylashib tebranish tarqatish natijasida to’lqin hosil qiladigan jism to’lqin manbai deyiladi. bu yerda havo elastik muhit vazifasini bajaradi. tabiatda ikki xil to’lqinlar mavjud:bo’ylama va ko’ndalang to’lqinlar. agar muhit zarrachalari tebranishi to’lqin tarqalishi yo’nalishi bilan bir xil yo’nalishda yo’nalgan bo’lsa,bunday to’lqin bo’ylama to’lqin deyiladi(6.1.2-rasm). bo’ylama to’lqin qattiq,suyuq va gazsimon muhitlarda tarqalishi mumkin. havoda tarqalayotgan tovush to’lqinlari bo’ylama to’lqinlarga misol bo’la oladi. agar elastik muhit zarrachalarining tebranish tekisligi to’lqin tarqalish tezligiga perpendikulyar bo’lsa,bunday to’lqin ko’ndalang to’lqin deyiladi. (6.1.3-rasm). ko’ndalang to’lqinlar elastik muhitning siljish deformatsiyasi bilan bog’liq bo’ladi. shu sababli bu …

3 / 8

to’lqin do’ngligi to’lqin chuqurligining muvozanat vaziyatiga nisbatan maksimal balandligi to’lqin amplitudasi deb ataladi. ikkita qo’shni do’ngliklar orasidagi masofa to’lqin uzunlik  deb ataladi.bir marta to’liq tebranish uchun ketgan vaqt tebranish davri t deyiladi.vaqt birligi ichidagi tebranishlar soni tebranish chastotasi  deb ataladi. tebranish davri chastotasiga teskari kattalik hisoblanadi.  1 t 6.2.1 endi to’lqin tenglamasini keltirib chiqaraylik. faraz qilaylik,cheksiz muhitning biror nuqtasida tebranuvchi manba joylashgan bo’lsin. u holda sistema o’ziga bevosita tegib turgan zarralarga,ular esa o’zlariga qo’shni bo’lgan zaralarga tebranish uzatadi. shu tariqa tobora narida turgan muhit zarralarining tebranishlari,ya’ni to’lqinning muhitda tarqalishi sodir bo’ladi. bu jarayonda manbadan tobora uzoqroqda joylashgan muhit zarralari tebrana boshlaydi. ushbu 6.1.2-rasm 6.1.3-rasm jarayonda to’lqin xuddi o’zini vujudga keltirgan manbadan “yugurib qochayotgandek” tuyuladi. yuguruvchi to’lqin tenglamasini yozish uchun– muhitning ixtiyoriy zarrasi siljishining vaqtga bog’liq ravishda o’zgarishini ifodalovchi munosabatni aniqlash demakdir. mazkur holni,bir jinsli va izotrop muhitda tarqaluvchi ko’ndalang to’lqin uchun qarab chiqaylik. muhitning o nuqtasiga joylashtirilgan …

4 / 8

vaqtdagi siljishiga teng bo’ladi,ya’ni )(cos u x ta   6.2.3 bu ifoda yuguruvchi to’lqin tenglamasi deb ataladi. u to’lqin tarqalayotgan muhit ixtiyoriy zarrasining muvozanat vaziyatdan ixtiyoriy siljishi ( ) ni vaqt ( t ) va zarraning tebranish manbaidan uzoqligi ( x ) ning funksiyasi tarzida aniqlaydi. yuguruvchi to’lqin va garmonik tebranish tenglamalari o’xshash bo’lsada,ularning mohiyati turlichadir. tebranish grafigi bitta zarra siljishining vaqtga bog’liqligini ifodalaydi. yuguruvchi to’lqin grafigi esa to’lqin tarqalayotgan muhit barcha zarralarining ayni bir vaqtdagi siljishlari bilan zarralarning tebranish manbaidan uzoqligi orasidagi bog’lanishni ifodalaydi.6.2.1-rasmdan ko’rinishicha, to’lqin grafigi sinusoidadan iborat. shu sababli bunday to’lqinni garmonik yoki sinusoidal to’lqin deb ataladi.to’lqin uzunligini bir xil fazada tebranayotgan(6.2.2-rasm) ikkita eng yaqin i 6.2.1-rasm 6.2.2-rasm nuqtalar orasidagi masofa ko’rinishida ham aniqlanishi mumkin,chunki bu nuqtalarning tebranish fazalari 2 ga farqlanadi. demak,bitta davr davomida u tezlik bilan tarqalayotgan to’lqin bosib o’tgan masofa, mazkur to’lqinning uzunligidir. ut 6.2.4 bu ifoda yordamida (6.2.2) ifodani o’zgartirib yozish mumkin: …

5 / 8

rsional ravishda kamayib boradi.binobarin sferik yuguruvchi to’lqin tenglamasi )cos( krt r a   6.2.7 ko’rinishda yoziladi.(6.2.3) dan foydalanib muhitda to’lqin tarqalishini ifodalaydigan differensial tenglama hosil qilish mumkin.buning uchun (6.2.3) dan t va x bo’yicha ikkinchi tartibli xususiy hosilalar olamiz: )(cos)(sin 2 2 2 u x ta u x ta tttt                         )(cos)(sin 2 2 2 2 u x t u a u x ta xxxx                           bu ifodalarni taqqoslab quyidagi munosabatni olamiz. 2 2 22 2 1 tux       6.2.8 mazkur munosabat  ning qiymati y va z ga bog’liq bo’lmagan to’lqin jarayonning muhitda tarqalishini aks …

Хотите читать дальше?

Скачайте все 8 страниц бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "mexanik to’lqinlar"

6-bob. mexanik to’lqinlar. 6.1. to’lqin jarayonlar. bo’ylama va ko’ndalang to’lqinlar. to’lqinlar bilan tanishishni kundalik turmushda ko’p kuzatgan hodisadan boshlaylik. suvga biror jism tashlasak,uning sirti bo’ylab to’lqinlar tarqaladi. to’lqin navbatlashgan aylanasimon do’ngliklar va chuqurliklardan iborat. suv sirtining biror ondagi manzarasiga e’tibor bersak undagi aylanasimon do’ngliklar va chuqurliklarning markazi tosh tushgan o nuqta ekanligini aniqlaymiz. biror muddat to’lqinning tarqalish jarayonini kuzatsangiz,do’nglik va chuqurlik aylanalarning radiuslari kattalashib boraveradi. shunisi qiziqki,kuzatuvchi tasavvurida to’lqin tarqalishi tufayli suv zarralari o nuqtadan uzoqlashayotgandek,ya’ni qirg’oq tomonga ko’chayotgandek tuyuladi. aslida suv zarralari ko’chmaydi, balki tebr...

Этот файл содержит 8 стр. в формате PDF (534,6 КБ). Чтобы скачать "mexanik to’lqinlar", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: mexanik to’lqinlar PDF 8 стр. Бесплатная загрузка Telegram