qaraqalpaqlardıń xviii-xix ásirdegi qońsı xalıqlar menen sawda-mádeniy baylanıslar

DOCX 10 pages 30.9 KB Free download

10 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 30.9 KB

File type DOCX

Pages 10

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 10

tema: qaraqalpaqlardıń xviii-xix ásirdegi qońsı xalıqlar menen sawda-mádeniy baylanıslar reje: i.kirisiw ii.tiykargi bo’lim 1. qaraqalpaq xalqınıń qáliplesiwi hám siyasiy turmisi 2. qaraqalpaqlardıń sociallıq-ekonomikalıq turmısı 3. qaraqalpaqlardıń xalıq-mádeniyatı iii juwmaqlaw iv paydalangan a’debiyatlar kirisiw tariyxıy dereklerde házirgi qaraqalpaqstan aymaǵında adamlar neolit dáwirinde-aq jasaǵanlıǵı atap ótiledi. áyyemgi tariyxıy esteliklerden biri dara i (b.e.sh. 522-468-jılları patshalıq etken) qábiri ústindegi taslarǵa b.e.sh. v ásirde mixxat penen oyıp jazılgan jazıwlarda aralboyı hám sırdáryanıń tómengi aģısında jasagan xalıq "saka tigraxauda" (tóbe qalpaqlı saklar) dep atalgan. eramızdıń ii-viii ásirlerinde aralboyı dalalarına bir qatar túrkiy qáwimler kirip kelip ornalasqan. jergilikli xalıqtıń kirip kelgen qáwimler menen qosılıwı nátiyjesinde aralboyında bijanaklar hám oguzlar qáliplesken. bijanaklar negizinde 8-10 ásirlerde qaraqalpaqlardıń xalıq sıpatında qáliplesiw procesi baslanǵan. x ásir baslarında bijanaklardıń bir bólimi volga artına, qubla rus dalalarına kóshiwge májbúr bolgan. buǵan oguzlar hám qıpshaqlardıń qısımı, qısımı sebep bolǵan. xii ásir rus jılnamalarında "chernıe klobuki," mongollar tariyxında "qara malaqaylı," shıǵıs dereklerinde bolsa "qara …

2 / 10

he urıwlardan turatuǵın qaraqalpaq xalqınıń qáliplesiw procesi tamamlanǵan. bul xalıq altı qáwim (qıtay, qıpshaq, keneges, mańǵıt, qońırat hám múyten) negizinde qáliplesken. qaraqalpaq mámlekechiligi noǵay (mańǵıt) lardıń jetekshisi idigu (edige) basshılıǵında xiv ásir aqırlarında tas. biyler qaraqalpaq urıwlarına basshılıq etken hám olardıń ishki huqıqıy hám xojalıq islerine baylanıslı mashqalalardı sheshken. sonday-aq, biyler qońsılas xalıqlar menen qatnasıqlarda óz urıwı yamasa qáwimi atınan wákil sıpatında qatnasqan. 1. qaraqalpaq xalqınıń qáliplesiwi hám siyasiy turmisi olardıń qosılıw processinde sig'noq sıyaqlı áyyemgi qo'rg'on-qalalar tayansh bolǵan. qaraqalpaqlardıń birlesuvida kushıkxon, taburchak hám ǵayıp sultanlar zárúrli ro'l oynaganlar. bunıń nátiyjesi 1714-jılda sirdaryobo'yi qaraqalpaqları óz jetekshileri eshmuhammad (eshimxon) basshılıǵında mámleketke-qaraqalpaq xonligiga birlestirilgen. bul mámleket sirdaryoning tómen aǵımı, volga boyi jung'orlari, boshqirt ulusi hám kishi juz qazaq xonliklari menen shegara qatar edi. 1723-jılda jung'orlar bastırıp kelip, sirdaryoning orta bólegin iyelegach, qaraqalpaqlar taǵı kóshiwge májbúr boladılar. kóshiw áqibetinde qaraqalpaqlar ekige bolınıp kettiler, bir toparı sirdaryoning joqarı aǵımı -tashkent tárepke, ekinshi toparı sirdaryoning …

3 / 10

lpaq wákilleri de bar edi. buǵan juwapan, 1731-jılda rossiya óz elshisi m. tevkelevni abulxayrxon huzuriga jiberedi. ózara kelisiwler nátiyjesinde de kishi juz, da tómen qaraqalpaqlar rossiya puqaralıǵına qabıl etiledi. usı waqıtta, qaraqalpaqlardıń rossiyaǵa emes, kishi juz xonligiga yasoq tólewi tán alındı. qaraqalpaqlardıń rossiya imperiyasi puqaralıǵına qabıl etiliwi-olardı iran húkimdarı kemde-kem ushraytuǵınshoh hújiminen saqlap qaldı. qaraqalpaqlardıń tiykarǵı bólegi alaǵada salmaqli jıllarda amu hám sirdaryo aralıǵindaǵı bos jatqan jerlerge, jańadaryo hám quvondaryo boyiga kóship kelip jasardılar. bulmanlar xiva xonligiga shegara aymaqlar edi. bul jańa jerler qaraqalpaq xalqiniń oǵada mashaqatlı miyneti ornına ózlestirilgen. tariyxchi ilimpazlar jańadaryoda jaratılǵan ájayıp suwǵarıw imaratları sistemasına -bul qaraqalpaq xalqi qaharmanona miynetiniń danıqlılıǵı yadı bolıp tabıladı, dep baha bergenler. az-azdan qaraqalpaqlardıń aralbo'yi ózbekleri (qo'ng'irotlar) menen jaqınlasıwuvi júz bere baslaǵan. atawlıq ózbekler xiva xonligi oraylıq hákimiyat menen oppoziciyada edi. oraylıq húkimet qaraqalpaqlardı boysındirmasdan turıp atawlıq ózbeklerdi boysınıw ettira almasligini jaqsı tushungan. bungacha da xiva xonligi aralbo'yi ózbekleri menen qońsılas yashayotgan …

4 / 10

lpaqlardı xiva xonligiga boysındırıw aqırma jetkizildi. sonıń menen birge, qaraqalpaqlardıń xorezm oazisindegi bos jerlerge ornalasıw procesi de juwmaqlandı. 2. qaraqalpaqlardıń sociallıq-ekonomikalıq turmısı qaraqalpaqlar socialliq ómirinde urıwchilik, qáwimlik dúzimlik qatnasları, xalıqning siyasiy gruppalarǵa bóliniwi talay kúshli edi. hár bir urıw yamasa qáwimge biylar basshılıq qılatuǵın edi. áskeriy bólimlerdi batırlar basqarardi. xalıq arasında ruxaniylar, shayıqlar, xo'jalarning ornı da úlken edi. awıl baslanǵısh basqarıw buwın bolıp, olardıń pútkil turmısına aqsaqallar keńesi basshılıq qılatuǵın edi. sonıń menen birge, qaraqalpaqlarda yuzboshi, murapboshi, qazı, baslıq sıyaqlı basqarıw hámeller de bar edi. murap suw bóliwleytuǵın esaplanǵan. biylik lawazımına ilgerileri urıw jıyınlarında saylaǵanı bolsa, qaraqalpaqlar xiva xonligiga boysındirilgach, xon tárepinen tayınlanatuǵın boldı. xon tárepinen tayınlanǵan biyga basqa biylar boysınǵan. amudaryanıń so'l tárepindegi qońırat, oń jaǵaındaǵı shımbay qaraqalpaqlardıń bas basqarıw orayına aylanadı. xalıq arasında múlkshilik qatlamlarǵa bóliniw de kúsheyip bardı. jerge topar bolıp iyelik qılıw az-azdan toqtatıw tawıp, úlken jer iyeleri siyasiy gruppası payda boldı. sharbashılıqta mińlaǵan qaramal, qoy-eshki, …

5 / 10

lǵanlar. jańa (jana) dárya hám quvondaryo háwizlerinde qaraqalpaqlar tárepinen júzege keliw etilgen kanal hám suwǵarıw imaratları xojalıqta dıyxanshılıq tarmaǵınıń jetekshi orında turǵanlıgınan gúwalıq beredi. xviii ásir aqırlarında amudarya tómen tarmaqlarında qalliko'l, kegeyli, xix ásir ortalarında shımbay, qońırat dıyxanshılıq oazisleri payda boldı. dıyxanchilikda pazna, mola, ketpen, bel, oraq sıyaqlı miynet qurallarınan paydalanılǵan. qaraqalpaqlar ekonomikalıq turmısında sharbashılıq da zárúrli orın tutqan. pada -pada qaramal, qoy, eshki, at, túyeler boqilgan. sharbadorlar ho'kiz hám túye qosılǵan aravalarda pada hám otarlari menen jıl dawamında sero't jaylawlarǵa kóship júrgenler. qıslaw ushın pishen, ǵawısh tayarlanǵan. ásirese, qamıszorlar sharba buyımları ushın to'yimli azıq bolıp xızmet etken. qaraqalpaqlar ekonomikalıq turmısında balıqchilik da rawajlanǵan. aral boyi, dáryalardıń háwizleri balıqchilikning rawajlanıwına úlken múmkinshilik jaratqan. balıqchilik, ańshılıq xalıq ushın qosımsha tirishilik derekyi esaplanardi. qaraqalpaqlar turmısında temirshilik, duradgorlik, kiyiz bosuvchilik, toqıwshılıq, bo'yoqchilik, gúzeshilik, zergerlik sıyaqlı ónermandchilik tarmaqları rawajlanıp baradı. ónermentler úy-ruwzıger buyımları, ıdıs -tabaqlar, shúberekler, kiyim-kesheklar tayarlaganlar. aǵashdan otaw tayarlab, kiyizler menen qaptal …

Want to read more?

Download all 10 pages for free via Telegram.

Download full file

About "qaraqalpaqlardıń xviii-xix ásirdegi qońsı xalıqlar menen sawda-mádeniy baylanıslar"

tema: qaraqalpaqlardıń xviii-xix ásirdegi qońsı xalıqlar menen sawda-mádeniy baylanıslar reje: i.kirisiw ii.tiykargi bo’lim 1. qaraqalpaq xalqınıń qáliplesiwi hám siyasiy turmisi 2. qaraqalpaqlardıń sociallıq-ekonomikalıq turmısı 3. qaraqalpaqlardıń xalıq-mádeniyatı iii juwmaqlaw iv paydalangan a’debiyatlar kirisiw tariyxıy dereklerde házirgi qaraqalpaqstan aymaǵında adamlar neolit dáwirinde-aq jasaǵanlıǵı atap ótiledi. áyyemgi tariyxıy esteliklerden biri dara i (b.e.sh. 522-468-jılları patshalıq etken) qábiri ústindegi taslarǵa b.e.sh. v ásirde mixxat penen oyıp jazılgan jazıwlarda aralboyı hám sırdáryanıń tómengi aģısında jasagan xalıq "saka tigraxauda" (tóbe qalpaqlı saklar) dep atalgan. eramızdıń ii-viii ásirlerinde aralboyı dalalarına bir qatar túrkiy qáwimler kirip kelip ornalasqan. ...

This file contains 10 pages in DOCX format (30.9 KB). To download "qaraqalpaqlardıń xviii-xix ásirdegi qońsı xalıqlar menen sawda-mádeniy baylanıslar", click the Telegram button on the left.

Tags: qaraqalpaqlardıń xviii-xix ásir… DOCX 10 pages Free download Telegram