o‘zbek tilining leksik qatlamlari

DOCX 20 pages 33.5 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 33.5 KB

File type DOCX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

3-mavzu: o‘zbek tilining leksik qatlamlari reja: 0. o`zbek tili leksikasida o`z va o`zlashgan qatlam 0. so‘zlardagi bir ma’nolilik va ko‘p manolilik 0. ijtimoiy leksika va siyosiy leksika o`zbek tili leksikasida o`z va o`zlashgan qatlam. ma’lumki, o`zbek xalqi tarixiy davrlar mobaynida boshqa xalqlar bilan iqtisodiy, siyosiy, madaniy aloqada bo`lib kelgan. bu aloqalar o`zaro aloqada bo`lgan xalqning tiliga ma’lum darajada o`z ta’sirini o`tkazadi. o`zaro ta’sir natijasida tilning barcha bo`limlarida: fonetika, leksika, grammatika kabilarda o`zgarishlar yuz beradi. tildagi o`zgarish va rivojlanish tilning leksikasida kuchli bo`ladi. o`zbek xalqi qardosh bo`lmagan tojiklar bilan qadimdan aloqada bo`ldi. shuning tarixiy sabablar bilan bog`liq holda arab, ruslar bilan aloqada bo`ldi. hozirgi davrga kelib bir qancha xorijiy davlatlar bilan do`stona aloqalar o`rnatgan. bular o`zbek tili leksikasiga ko`plab so`zlarning o`zlashishiga sabab bo`lmoqda. hozirgi o`zbek tili leksikasi tarixiy jihatdan ikki qatlamga ajratiladi: 1. o`z qatlam. 2. o`zlashgan qatlam. o`z qatlam. o`z qatlamga umumturkiy so`zlar va o`zbekcha so`zlar kiradi. 1. umumturkiy so`zlar. …

2 / 20

qosh, qizil, ko`k, yashil, oq, bir, ikki, uch, to`rt, o`n, kel, tur, yot, o`tir, ol, ur, yaxshi, yomon, sen, u, biz, siz, ular, asta, sekin, tez kabi. 2. o`zbekcha so`zlar. o`zbek tili sharoitida o`zbek tili va boshqa til elementlari asosida yaratilgan so`zlar o`zbekcha so`zlar deyiladi. o`zbekcha so`zlar o`zbek tilining o`z ichki imkoniyatlari asosida, o`z qonuniyatlari asosida yaratiladi. bunda quyidagi holatlar kuzatiladi: 1. asli o`zbekcha so`zlarga shu tildagi so`z yasovchi qo`shimchalar yordamida hosil qilingan so`zlar: ter+im+chi, bir+lash+ma, qo`l+lan+ma, o`t+kaz+gich, tur+g`un, bola+larcha. 2. boshqa tildan o`zlashgan so`zlarga o`zbek tilidagi yasovchi qo`shimchalarni qo`shish bilan yasalgan so`zlar: a) tojikcha so`zlardan yasalgan so`zlar: mard+lik, jang+chi, do`st+lik, pul+siz; b) arabcha so`zlardan yasalgan so`zlar: rahbar+lik, qimmat+li, shifo+la+moq, nifoq+chi, nomus+li; v) ruscha-internotsional so`zlardan yasalgan so`zlar: sport+chi, razvedka+chi, beton+la+moq, ekskavator+chi. 3. boshqa tillardan kirgan yasovchi qo`shimchalar yordamida o`z va o`zlashma so`zlardan hosil qilingan so`zlar: til+shunos, mehnat+kash, chizma+kash, kitob+xon, ilm+iy, vagon+soz va boshqalar. o`zlashgan qatlam. hozirgi o`zbek tilining lug`at tarkibiga …

3 / 20

ilhom, kasb, qassob, san’at, asbob, bino, imorat, ovqat, g`alla, fil, parranda, hasharot, inson, odam, oila, amma, xolla, dimog`, idora kabi. 3. ruscha-internotsional so`zlar. xix asrning 2-yarmidan markaziy osiyo, jumladan, o`zbekiston chor rossiyasining mustamlaka mamlakatiga aylandi. rus tilining o`zbek tiliga ta’siri shu davrdan boshlandi. rus tilidan, rus tili orqali boshqa tillardan ko`plab so`zlar o`zlashdi. o`zbek tiliga rus tilidan va rus tili orqali evropa xalqlari tillaridan (frantsuz, italyan, nemis, ingliz, ispan) so`z kirishi ikki tarixiy davrni o`z ichiga oladi: 1. xix asrning 2-yarmidan xx asrning boshlarigacha bo`lgan davr. 2. 1917 yildan keyingi davr. rus tilidan so`zlar ikki yo`l bilan o`zlashdi: 1. rus ishchilari, ustalari, rus askarlari, chinovniklarining mahalliy aholi bilan turli xildagi aloqalari bilan og`zaki nutq orqali: chilon (chlen), adbakat (advokat), apisor (ofitser), iskalat (sklad), axran (oxrana), choynay (choynak) kabi. 2. matbuot orqali: ayrapilan (aeroplan), pabrik (fabrika), po`shta (pochta), zovut (zavod), uez (uezd), kridit (kredit), banka (bank), veksil (veksil) kabi. rus tili …

4 / 20

oq xo`jaligi, fan-texnika, madaniy-oqartuv, san’at, savdo, sport, harbiy sohaga doir. hozirgi evropa tillaridan so`zlar bevosita aloqalar orqali o`zlashmoqda. masalan, o`z navbatida so`zlar o`zbek tilidan rus tiliga ham o`zlashmoqda: o`rik, anjir, somsa (uryuk, injir, samsa) kabi. xalqlar orasidagi turli xildagi aloqa tillarning lug`at tarkibining boyib borishiga xizmat qiladi. o`zbek tili leksikasining ishlatilish doirasi. o`zbek tili leksikasi shu tilda gaplashuvchi kishilar tomonidan bir xilda qo`llanmaydi. ayrim so`z keng jamoatchilik tilida qo`llansa, ba’zilari esa ma’lum territoriyada yashovchi yoki ma’lum kasb-hunar bilan shug`ullanuvchi kishilar nutqida ishlatiladi. shunga ko`ra o`zbek tilidagi so`zlar ikki guruhga ajratiladi: 1. ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksika. 2. ishlatilish doirasi chegaralangan leksika. o`zbek tili lug`at tarkibining asosiy qismini ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksika tashkil etadi. o`zbek tilida gaplashuvchi barcha kishilar tilida qo`llanadigan so`zlar ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksika deyiladi. ishlatilish doirasi chegaralanmagan leksikadan yashash joyi, kasbi, hunari, jinsi, madaniy saviyasidan qat’iy nazar barcha o`zbek millatiga mansub kishilar foydalanadi, shunga ko`ra ular umumiste’moldagi so`zlar deb …

5 / 20

ar umumxalq tilida qo`llanadi. demak, ishlatilish doirasi chegaralanmagan so`zlar o`z qatlamga ham, o`zlashgan qatlamga ham oid bo`lishi mumkin. ishlatilish doirasi chegaralangan leksika. tildagi so`zlarning umumxalq tomonidan ishlatilmaydigan qismi ishlatilish doirasi chegaralangan leksika deyiladi. bunday so`zlarning ishlatilishi ma’lum sabablarga ko`ra chegaralangan bo`ladi. ishlatilish darajasi chegaralangan leksikaga dialektal so`zlar, atamalar, jargon va argolar kiradi. dialektal leksika ishlatilish territoriyaga ko`ra chegaralangan so`zlar bo`lib, ular adabiy tilga kirmaydi. ma’lum bir xududdagi kishilar nutqida qo`llanib, ulargagina tushunarli bo`lgan so`zlar sheva so`zlari deyiladi. sheva so`zlari yig`indisi dialektizm deb yuritiladi. dialektizm – grekcha so`z bo`lib, dialektos – «tilning mahalliy ko`rinishi» demakdir. shuning uchun dialektizm umumtilning mahalliy ko`rinishi bo`lgan dialektlarga xosdir. misollar: qorinja (chumoli), g`o`z (yong`oq), karvich (g`isht) – xorazm; norbon (narvon), bodrak (varrak), poku (ustara) – buxoro; mishiq (mushuk) - farg`ona; inak (sigir), mo`rcha (chumoli), pishak (mushuk) - samarqand shevasida. shevadagi ba’zi so`zlar adabiy tilda ham bo`lishi mumkin. lekin ular boshqa-boshqa ma’nolarni bildiradi. masalan: kosa so`zi xorazm …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "o‘zbek tilining leksik qatlamlari"

3-mavzu: o‘zbek tilining leksik qatlamlari reja: 0. o`zbek tili leksikasida o`z va o`zlashgan qatlam 0. so‘zlardagi bir ma’nolilik va ko‘p manolilik 0. ijtimoiy leksika va siyosiy leksika o`zbek tili leksikasida o`z va o`zlashgan qatlam. ma’lumki, o`zbek xalqi tarixiy davrlar mobaynida boshqa xalqlar bilan iqtisodiy, siyosiy, madaniy aloqada bo`lib kelgan. bu aloqalar o`zaro aloqada bo`lgan xalqning tiliga ma’lum darajada o`z ta’sirini o`tkazadi. o`zaro ta’sir natijasida tilning barcha bo`limlarida: fonetika, leksika, grammatika kabilarda o`zgarishlar yuz beradi. tildagi o`zgarish va rivojlanish tilning leksikasida kuchli bo`ladi. o`zbek xalqi qardosh bo`lmagan tojiklar bilan qadimdan aloqada bo`ldi. shuning tarixiy sabablar bilan bog`liq holda arab, ruslar bilan aloqada bo`ldi. hozirgi da...

This file contains 20 pages in DOCX format (33.5 KB). To download "o‘zbek tilining leksik qatlamlari", click the Telegram button on the left.

Tags: o‘zbek tilining leksik qatlamla… DOCX 20 pages Free download Telegram