mahmud koshg‘ariy va uning “devon-i lug‘otit-turk” asari

PPT 17 pages 1.5 MB Free download

17 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 1.5 MB

File type PPT

Pages 17

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 17

название презентации mavzu: mahmud koshg‘ariy va uning “devoni lug‘otit-turk” asari hozirgi zamon jahon ilmiy jamoatchiligi xi asr buyuk olimi mahmud koshgʻariyni qiyosiy tilshunoslikning asoschisi deb tan oladi. mahmud kоshg‘ariy turkiy til grammatikasini ishlab chiqqan, turkcha-arabсha lug‘atning ilk namunasini yaratgan birinchi tilshunos, qomusiy olim. xi asrga kelib turkiy xalqlar madaniyati, adabiyoti va san’ati rivojlanishining yangi pallasi boshlanadi. * mahmud koshg‘ariyni nima uchun qomusiy olim deb ataymiz? koshg‘ariy geograf, botanik, zoolog, biolog, etnograf, tilshunos, folklorshunos, adabiyotshunos, tarixchi olim sifatida tanilgan. “qomus” so‘zi mukammal, to‘liq demakdir. hayot yoki bilimga doir mukammal majmua, asar, degan ma’nolarni anglatadi. diqqat savol! olimning to‘liq ismi mahmud kоshg‘ariy ibn husayn ibn muhammad. mahmud kоshg‘ariy “dеvоnu lug‘оtit turk” (“turkiy so‘zlar dеvоni”)ning muallifidir. mahmud koshg‘ariy bolasog‘un shahrida dunyoga keladi. qoraxoniylar davrida bolasog‘un, sayram, shosh, taroz shaharlarida ilm-fan egalari, dono va fozil kishilar to‘plangan. mahmud kоshg‘ariy hayotiga bir nazar qirg‘izistondagi issiqko‘l atrofida barsg‘an nomida daryo va dovon bor. xuddi shu yerda …

2 / 17

‘uzlar, chigillar, yag‘molar, qirg‘izlarning shaharlari, qishloq va yaylovlarini ko‘p yillar kezib chiqdim, lug‘atlarini to‘pladim”, – deb yozadi. muallif: “kitob hijriy 464-yil jumodulavval boshlarida boshlandi va to‘rt karra yozilgan (ko‘chirilgan)dan va tuzatilgandan so‘ng 466-yil (1074yil) bitirildi”, – deb ko‘rsatgan. ma’lumotlarga ko‘ra, mahmud kosh’gariyning «devonu lug‘otit turk»dan avvalroq yaratilgan, «javoqirun-nahvi fi lug‘otit-turk» («turkiy tillar sintaksisi qoidalari») deb nomlangan asari ham bo‘lgan. ushbu asar hozircha topilmagan. “devonu lug‘otit turk” abulqosim abdulloh binni muhammad al-muqtadoga bag‘ishlangan. “devonu lugʻatit turk” bu davrda movarounnahrda somoniylar o’rnini qoraxoniylar sulolasi egallagan, turkiy adabiy til mintaqada keng urf bo’la boshlagan edi. hatto abbosiylar xalifaligi markazlarida, azaldan arab va boshqa somoniy xalqlar yashab kelgan o’lkalarda turkiy elatlar namoyondalari ko’payib, turkiy tilga e’tibor oshgan edi. mahmud qoshg’ariy ham o’zining uzoq yillar davomida bunyod etgan «devonu lug’atit turk» kitobini hijriy 469 (milodiy 1074–1075)-yilda tugallab, abbosiy xalifalar avlodidan bo’lgan yuqori mavqega ega abulqosim abdulloh binni muhammad al-muqtadoga bag’ishlagan. * qo‘lyozmaning yagona va eng …

3 / 17

ralari nisbatan uzunroq bo‘lgan she’r turi) va nasr deb atalgan adabiy parchalar bilan bezadim... bu ishda misol tariqasida turklarning tilida qo‘llanib kelgan she’rlaridan, shodlik va motam kunlarida qo‘llanadigan hikmatli so‘zlardan, maqollardan keltirdim», – deyishi bejiz emas. asarda xalq tilida mavjud namunalar “devonu lugʻatit turk” devonda: 7500 dan oshiq turkiy soʻz va iboralar 300 ga yaqin maqol va matallar, hikmatli soʻzlar 700 satrdan oshiq sheʼriy parchalar 1072 ga yaqin leksemalardan iborat “alp er toʻnga marsiyasi” “qish va yoz” munozarasi devonda: keltirilgan ba’zi “esiz” (yomon, yaramas, manfur), “ajun” (olam, dunyo), “o‘dlak” (vaqt, zamon taqdir) so‘zlarigina biroz eskirgan. “yashirdi”, “huvullab”, “kuzzatti”, “bilak” kabi so‘zlar bugungi tilimizda ham faol iste’molda. alin topu yashardi urut oʻtin yashirdi, koʻlning suvin kushardi, sigir buva mungrashur. mazmuni: keldi asin asnayu, qozqa toʻpal usnayu. kirdi budun qusnayu, qara bulit koʻkrashur mazmuni: qish tasviri bahor tasviri bilga eran savlarin algʻil oʻgut, ezgu savi ezlasa oʻzga singar. ardagi tila oʻrganing, boʻlma …

4 / 17

ekin o‘lchamay kesilmaydi) “uma kelsa, qut kelar”. (mehmon kelsa qut kelar) “erdam bashi til”. (odobning boshi til) “tilin tug‘mishin tishin yazmas”. (til bilan tug‘ilganni, tish bilan yechib bo‘lmas) “alp er to‘nga marsiyasi” haqida marsiya turli she’riy shakllarda ifodalanishi mumkin. adabiyotimizning keyingi bosqichlarida g‘azal, qasida, muxammas, musaddas, tarjiband, tarkibband shakllarida yozilgan marsiyalar uchraydi. alp er to‘nga haqidagi marsiya murabba’ shaklidadir. uning har bir bandi to‘rt misradan iborat. marsiyada, misralar asosan a-a-a-b qofiyalanish tartibiga ega. alp er to‘nga – turklarning qadimiy qahramoni. yusuf xos hojib tojiklar uni afrosiyob deb atashlarini yozgan. mahmud koshg‘ariy afrosiyobni qashqarda – o‘rdukent shahrida turar edi, deb ko‘rsatadi. alp er toʻnganing, akademik v.bartoldva v.grigoryevlar uni afsonaviy nom emas, balki real tarixiy shaxs ekanligi (prof.x.doniyoroveʻtirof etganidek), asl nomi maaday boʻlib, miloddan avvalgi vii asrda yashab, hukmronlik qilganligi * alp er to‘nga – xalq sevgan qahramon. xalqning haddan tashqari iztirobi, hatto yoqalarini yirtib yig‘lashi asosida alp er to‘ngaga bo‘lgan kuchli …

5 / 17

Want to read more?

Download all 17 pages for free via Telegram.

Download full file

About "mahmud koshg‘ariy va uning “devon-i lug‘otit-turk” asari"

название презентации mavzu: mahmud koshg‘ariy va uning “devoni lug‘otit-turk” asari hozirgi zamon jahon ilmiy jamoatchiligi xi asr buyuk olimi mahmud koshgʻariyni qiyosiy tilshunoslikning asoschisi deb tan oladi. mahmud kоshg‘ariy turkiy til grammatikasini ishlab chiqqan, turkcha-arabсha lug‘atning ilk namunasini yaratgan birinchi tilshunos, qomusiy olim. xi asrga kelib turkiy xalqlar madaniyati, adabiyoti va san’ati rivojlanishining yangi pallasi boshlanadi. * mahmud koshg‘ariyni nima uchun qomusiy olim deb ataymiz? koshg‘ariy geograf, botanik, zoolog, biolog, etnograf, tilshunos, folklorshunos, adabiyotshunos, tarixchi olim sifatida tanilgan. “qomus” so‘zi mukammal, to‘liq demakdir. hayot yoki bilimga doir mukammal majmua, asar, degan ma’nolarni anglatadi. diqqat savol! olimning to‘liq i...

This file contains 17 pages in PPT format (1.5 MB). To download "mahmud koshg‘ariy va uning “devon-i lug‘otit-turk” asari", click the Telegram button on the left.

Tags: mahmud koshg‘ariy va uning “dev… PPT 17 pages Free download Telegram