leksikologiya

PPTX 20 pages 210.7 KB Free download

20 pages

FaylHub.uz

Download via Telegram

Size 210.7 KB

File type PPTX

Pages 20

Updated Dec 2025

Page preview (5 pages)

Scroll down 👇

1 / 20

o‘zbekiston milliy universiteti horijy filologiyasi fakulteti o‘zbek fan: leksikologiya mavzu: leksemalarning tarixiy taraqqiyoti 1.o‘zbek tili leksikasida o‘z va o‘zlashgan qatlamlar. 2. o‘z qatlamlarning o‘ziga xos xususiyatlari. 3. o‘zlashgan qatlamlarning o‘ziga xos xususiyatlari. 4.leksema o‘zlashtirishning ijtimoiy-tarixiy sabablari. 5.leksema o‘zlashtirish yo‘llari. mavzu rejasi o‘z qatlam, o‘zlashgan qatlam, turkiy so‘zlar, fors-tojikcha so‘zlar, arabcha o‘zlashmalar,ruscha o‘zlashmalar, kalkalab so‘z olish, grammatik kalka, to‘liq kalka, yarim kalka, semantik kalka. mavzu bo‘yicha tayanch tushunchalar: o‘zbek tili leksikasida o‘z va o‘zlashgan qatlamlar o‘zbek xalqi eng qadimgi turkiy urug‘ va qabilalardan o‘sib chiqqan, demak, uning tili ham shu urug‘ va qabilalar tili negizida rivoj topgan. markaziy osiyodagi turli tarixiy va ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, xususan, arablar, mo‘g‘ullar va ruslar istilosi, qardosh qozoq, qirg‘iz, turkman, tojik xalqlari bilan qo‘shnichilik munosabatlari ham o‘zbek tili taraqqiyotiga jiddiy ta’sir o‘tkazgan, bunda, ayniqsa, turkiy-arab, o‘zbek- arab, o‘zbek-tojik, o‘zbek-qozoq, o‘zbek-qirg‘iz va o‘zbek-turkman bilingvizmi kabi omillarning roli katta bo‘lgan. ana shu tarixiy jarayonlar nuqtayi nazaridan qaralganda, hozirgi o‘zbek …

2 / 20

l qiladi semantik usul- ma’no taraqqiyoti mahsuli sifatida yangi leksemaning yuzaga kelishi: ko‘k («rang») — ko‘k («osmon»), yetti («son») — yetti («ma’raka nomi»), yupqa (sifat) - yupqa (ot: «ovqatning bir turi») kabi; affiksatsiya usuli. bunda o‘zak va affikslar turli til materiallari bo‘lishi mumkin, ammo ularning qo‘shilishi o‘zbek tili tarkibida yuz beradi, o‘zbek tilining so‘z yasash qoliplariga asoslanadi, shu sababli bunday yasama so‘zlar o‘zbek tilining o‘z qatlami birligi sanaladi. masalan: bosh (umumturkiy)+ «-la» (o‘zb.) — boshla (o‘zb.) — o‘zbek tili leksikasining boshqa tillardan o‘zlashtirilgan leksemalardan iborat qismi. masalan: maktab, oila (ar.), daraxt, gul (f-t.), axta, bahodir (mo‘g‘.), afandi (turk.), ravshan (sug‘d.), traktor, avtobus (r-b.) va b.lar. bu qismda arab, tojik-fors va rus tillaridan o‘zlashtirilgan so‘zlar ko‘pchilikni tashkil qiladi. 0‘zlashgan qatlam arab tilidan o‘zlashtirilgan so‘zlar fors-tojik tillaridan o‘zlashtirilgan so‘zlar ruscha-baynalmilal so‘ziar otlar — adabiyot, axborot, avlod, ayol, maktab, maorif ma 'naviyat, hosil, hukumat, odam, haqiqat, intizom, inshoot va b.lar; sifatlar — adabiy, …

3 / 20

obus, trolleybus, teatr, roman, sujet, geometriya, fizika, matematika, traktor, kombayn, raketa, avtomat, armiya va b.lar. a) so'z oxirida undosh tovushlarning qatorlashib kelishi ancha keng tarqalgan: g‘isht, go'sht, daraxt, karaxt, do‘st, past, kaft, farzand kabi. (umumturkiy so'zlarda bu holat kam uchraydi); b) kuchsiz lablangan «o» unlisi so'zning barcha bo'g'inlarida qo'llanadi: ohang, nobud, bahor, obodon, peshona kabi. tojik-fors tillaridan o'zbek tiliga bir qator prefiks va suffikslar ham o'zlashgan: prefikslar — «be-», «ba-», «no-», «ham-», «bar-», «kam-», «xush-»; suffikslar «-kor», «-zor», «-xo‘r», »-parvar», «-kash», «-bop», «-boz», «-do‘z», «-namo», «-paz», «-furush» va b.lar. ular dastlab tojik-fors so'zlari tarkibida qo'llangan, keyinchalik o'zbek tilining so'z yasovchi affikslari qatoridan o‘rin olib, yangi so‘zlarning yasalishida ishtirok etgan, shu yo‘1 bilan o‘zbek tili leksikasini yana-da boyitgan. masalan: badavlat, beayov, bebosh, beboshlik, nosog‘, noto‘g‘ri, hamyotoq, hamkurs, hamyurt, barkamol, kamsuv, kamsuvlik, kamsuqum, kamsuqumlik, xushbichim, xushyoqmas, o'rikzor, olmazor, to ‘qayzor, bug ‘doyzor, bug'doykor, nafciqaxo'r, tekinxo'r, adolatparvar, chizmakash, somsapaz, yubkabop, kastumbop, gruppaboz, buyruqboz, …

4 / 20

o‘zb.) — mayda (f-t.) kabi. fors-tojik tillaridan o'zlashtirilgan so'zlarda: so‘z urg‘usi erkindir: u so‘zning turli (birinchi, ikkinchi va oxirgi) bo‘g‘inlarida bo‘lishi mumkin: abajur, avantura, professor, standart, drama kabi; urg‘uli bo‘gindagi unli o‘zbek tili so‘zlarining urg‘uli bo‘g‘inidagi unlidan cho‘ziqroq talaffuz etiladi: oltin (o‘zb., umumturkiy) — karantin ' ' / / (r-b.), ovsin (o‘zb.) — apelsin (r-b.), orzu (f-t.) — meduza (r.-b.) kabi; bir bo‘g‘inli so‘zlarda unli ruscha so‘zlarda cho‘ziqroq, o‘zbekcha va tojikcha so‘zlarda esa qisqaroq talaffuz qilinadi: biz (o‘zb.) - bis > bits («bis»ga chaqirmoq), tep (fe’l shakli) — temp (sur'at), pul (f.-t. ulpat, faner> paner, ferma > perma kabi. hozirgi o'zbek adabiy tilida ularni «f» bilan talaffuz qilish me’yor holiga kelgan. so'z yoki bo'g'in boshida undosh tovushlarning qatorlashib kelishi turkiy tillarga xos bo'lmagan. bu hodisa keyinchalik boshqa tillardan o'zlashtirilgan so'zlar talaffuziga ham ta’sir qilgan — jonli so'zlashuvda so'z yoki bo'g'in boshida yoxud bo'g'indagi ikki undosh orasida bir unlining orttirilishiga olib …

5 / 20

a imlo me’yorlarini o'zbek tiliga aynan singdirish tendensiyasining ustun bo'lganligi o'zbek tilida ikki unlining so'z tarkibida yonma-yon kelishini orfoepik va orfografik me’yorga aylantirdi: biologiya, geometriya, geologiya, geodeziya va boshqalar. bu hoi arabcha o'zlashmalarda (oila, doir, rais, maorif, saodat, matbaa, mutolaa kabilarda) ham ikki unlining yonma-yon talaffuz qilinishi va yozilishini me’yor darajasiga ko'tardi. arab tilidan o'zlashtirilgan ta'na, da’vo, ma'no, e’lon, me’mor, mo'tabar kabi so'zlarning birinchi bo'g'inidagi unlilar arabcha «ayn» tovushi ta’sirida bo'g'iz artikulatsiyasi bilan cho'ziqroq talaffuz etiladi. rus tilidan o'zlashgan so'zlarda «i» unlisi o'zbek tilining «i» unlisidan torroq va cho'ziqroq talaffuz etiladi. qiyos qiling: tish (o'zb.) — tip > ti:p (rus.), //‘/(o'zb.) - tir> //./-(rus.) kabi. boshqa tillardan o'zlashtirilgan ayrim so'zlar orfoepiyasi 5. rus tilidan o'zlashtirilgan ko'p bo'g'inli so'zlarning urg'usiz ochiq bo'g'inidagi «i» o'zbekcha «i» dan torroq va cho'ziqroq talaffuz etiladi. qiyos qiling: bilan (o'zb.) — bilet (rus.), kinoya (o'zb.) — kino (rus.) kabi. 6. rus tili orqali o‘zlashtirilgan so‘zlarning so‘nggi …

Want to read more?

Download all 20 pages for free via Telegram.

Download full file

About "leksikologiya"

o‘zbekiston milliy universiteti horijy filologiyasi fakulteti o‘zbek fan: leksikologiya mavzu: leksemalarning tarixiy taraqqiyoti 1.o‘zbek tili leksikasida o‘z va o‘zlashgan qatlamlar. 2. o‘z qatlamlarning o‘ziga xos xususiyatlari. 3. o‘zlashgan qatlamlarning o‘ziga xos xususiyatlari. 4.leksema o‘zlashtirishning ijtimoiy-tarixiy sabablari. 5.leksema o‘zlashtirish yo‘llari. mavzu rejasi o‘z qatlam, o‘zlashgan qatlam, turkiy so‘zlar, fors-tojikcha so‘zlar, arabcha o‘zlashmalar,ruscha o‘zlashmalar, kalkalab so‘z olish, grammatik kalka, to‘liq kalka, yarim kalka, semantik kalka. mavzu bo‘yicha tayanch tushunchalar: o‘zbek tili leksikasida o‘z va o‘zlashgan qatlamlar o‘zbek xalqi eng qadimgi turkiy urug‘ va qabilalardan o‘sib chiqqan, demak, uning tili ham shu urug‘ va qabilalar tili negizida r...

This file contains 20 pages in PPTX format (210.7 KB). To download "leksikologiya", click the Telegram button on the left.

Tags: leksikologiya PPTX 20 pages Free download Telegram