ланшаф компонентлари ва хосил килувчи омиллар

DOC 59,5 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1350552646_16727.doc www.arxiv.uz ландшафт компонентлари ва ландшафт ҳосил қилувчи омиллар р е ж а: 1. компонент тўғрисида тушунча 2. ландшафт компонентлари 3. ландшафт ҳосил қилувчи омиллар 4. фация ва урочише ҳақида тушунча компонент - лотинча сўздан олинган бўлиб таркибий қисм деган маънони англатади. ландшафт ҳам барча катта-кичик геотизимлар сингари агрегат ҳолати нисбатан бир хил бўлган моддий қисмлар- компонентлардан ташкил топгандир. умуман олганда географик адабиётда компонент тушунчаси анчагина эркин талқин қилинган. баъзан ландшафт компонентларига қум қоратупроқ, муз, яшил 6арглар, сув юзаси кабиларни ҳам киритишади. баъзан эса инсон томонидан бунёд этилган техник иншоотлар, шаҳарлар, яшил майдонлар ҳам ландшафт компонентлари деб ҳисобланади. масалан, д. л.ардманд (1975) агрегат таркиби бир хил бўлган қисмларни ҳаёт бор ёки йўқлигини ҳисобга олган ҳолда, ландшафтнинг компонентлари деб ҳисоблайди. у табиий компонентларга турли газлар суюқликлар, тоғ жинслари, тупроқ. ўсимлик, қор ва муз, ҳатто техник иншоатларни ҳам киритади. унинг фикрича иқлим ва рельеф компонент эмас, балки компонентнинг хусусиятидир. ф.н.мильков (1990) ландшафтнинг …

ича ўрин тутади дейди. уларнинг баъзилари кучли бўлса, баъзилари кучсиз ҳисобланади, н.л.солнцев ландшафт-нинг компонентларини кучлисидан кучсизига томон қуйидаги тартибда жой-лаштирган: тоғ жинслари – атмосфера - сувлар - ўсимлик - ҳайвонот дунёси. унингча ландшафтнинг геологик тузилиши, тоғ жинсларининг литологик тар-киби, рельеф, иқлим, тупроқ кабилар ландшафтнинг компонентлари ҳисоблан-майди. шундай қилиб, юқорида келгирилган фикрларни умумлаштириб қуйидаги-ча хулоса чиқариш мумкин. ландшафтнинг компонентлари деб, унинг таркибий қисмлари: тоғ жинслари, ҳаво, сувлар, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси кабиларга айтилади. иқлим, рельеф, тупроқ эса, компонент эмас. улардан биринчиси ҳавонинг, иккинчиси тоғ жинсларининг хусусиятларидир. учинчиси эса тоғ жинсларининг ҳаво, сув ва органик ҳаёт таъсирида ўзгаришидан юзага келган ҳосиладир. ландшафтнинг ташкил топиш ва ривожланишида санаб ўтилган компонентларнинг қайси бири етакчи, қайси бири иккинчи даражали аҳамиятга эга деган саволнинг жавоби ҳам мулоҳазалидир. табиий географлар орасида бирламчи ва иккиламчи, етакчи ёки етакчи бўлмаган, кучли ёки кучсиз компонентларни аниқлашга уриниш бор. масалан. н.л.сольнцев (1960) тузган компонентлар тизимида геоматик компонентлар кучли ёки рельеф, сув, …

ади. бунга қўшимча қилиб а.а. григорьев айтадики, ҳар бир алоҳида ҳолатда қайси бир компонент энг кучли ўзгаришни бошидан кечираётган бўлса, ўша компонент ҳаракатлантирувчи куч ҳисобланади. бу фикрларни хато деб билган д.л.арманд (1975), компонентларнинг етакчи ва етакчи эмаслиги ҳақида сўз юритар экан, компонентларни омиллар билан чалкаштириб юборади. унинг фикрича ҳар қандай компонент ва унинг хусусияти бошқа компонентларга таьсир кўрсата олса, у ландшафт ташкил қилувчи омил ҳисобланади. қайси бир омил бошқа компонентларга кучли таъсир кўрсата олса-ю ва уларнинг таьсирида ўзи камрок ўзгарса, уни етакчи омил деб аташ мумкин. в.б.сочава (1974) ҳам геотизимларнинг энергетика ва динамикасини белгилаб берувчи энг ҳаракатчан ва тез ўзгарувчан компонентлари иссиқлик, намлик ва биота кабиларни "критик компоненглар" деб атайди". табиий географик шароитга боғлиқ ҳолда турли хил компонентлар критик компонентларга айланиши мумкин. булардан биота компоненти критик компонент бўлибгина қолмасдан, балки геотизимни барқарорлаштириб турадиган омил ҳамдир. ушбу масалада а.а.крауклис (1979) билдирган фикрлар ҳам эътиборга лойиқдир. унинг ёзишича геотизимларнинг мавжудлигида ва ривожланишида …

қадорлик ва боғлиқлик бошқа геотизимлардагидан кўра муртроқ, тез шикастланувчан ташқи омиллар таъсирида чидамсизроқ эканлигидадир. шунинг учун ҳам инсоннинг хўжаликдаги фаолиятини геотизимларга таъсири ва унинг ўзига хос оқибатлари даставвал фациялар миқёсида рўй беради. жумладан бундай ўзгаришлар фацияларнинг энг ҳаракатчан, тез ўзгаришга мойилроқ бўлган биотик компонентларида кўзга ташланади ва кейинчалик уларнинг бошқа хусусиятлари, микроиқлими, намланиши, иссиқлик тартиби кабиларни ўзгаришига олиб келади. геологик-геоморфологик шарт-шароитлари эса кўпинча ўзгармай қолади. шу сабабли фацияларга бўладиган инсон таьсири кўрсатилса, ўзгарган фациялар яна ўзининг аввалги ҳолатига қайтишига ҳаракат қилади. фациялар одатда йирик миқёсдаги ландшафт хариталаридагина акс эттирилиши мумкин. аммо ландшафтларнинг морфологик тузулишини қайси миқёсда ўрганилишидан қатъий назар, бари бир фацияларни тадқиқ қилишга алоҳида эътибор берилиши керак. чунки ҳар қандай ландшафтнинг пайдо бўлиши, яшаши ва ривожланишида фацияларнинг ва уларда рўй берадиган модда ва энергия алмашинишини билишнинг аҳамияти катта. фациялар табиатан сон жиҳатидан жуда кўп бўлганлиги учун уларнинг ҳар бирини алоҳида-алоҳида ҳамда мукаммал тадқиқ қилишнинг иложи бўлмайди, натижада уларни тасниф …

ақат атмосфера орқалигина эмас, балки ер ости сувлари орқали ҳамда теварак атрофдаги релъефи баландроқ жойлардаги фациялардан ҳам оқар сувлар орқали кириб келиши мумкин. шунинг учун супераквал фацияларда модданинг чиқиб кетишидан кириб - келиши ва тўпланиш жараёни устун келади. субаквал фациялар асосан релъефнинг пастқам жойларида сув тўпланиб қолиши натижасида ҳосил бўлган, катта-кичик сув ҳавзаларининг остида ҳосил бўлади. бундай фацияларда ҳам модданинг келиши кетишидан устун бўлади. субаквал фацияларда ўсимлик ва ҳайвонларнинг алоҳида ўзига хос яшаш шакллари кузатилади. сув ҳавзаларида теварак атрофдаги баланд жойлардан ювилиб келган кимёвий унсурлар ичида энг ҳаракатчанларининг устунлиги кузатилади. б.б. полинов томонидан ишлаб чиқилган бу таснифнинг кўриниши турли ландшафтлар шароитида ишлатилиши мумкин бўлган умумий кўринишдагидек бўлиб, ҳар бир ўзига хос маҳаллий шароитда оралиқ фация турлари билан тўлдирилиши ва аниқлаштирилиши мумкин. масалан, м.а.глазовская (1964) ёнбағирларнинг юқори қисмида трансэлювиал ёнбағирларнинг қуйи қисмида элювиал-акқумуляция, пасткам, аммо ер ости сувлари чуқур бўлган жойларда акқумлятив-элювиал фацияларни ажратиш ҳамда супераквал фацияларни транссупераквал фацияларга, субаквал фацияларни …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "ланшаф компонентлари ва хосил килувчи омиллар"

1350552646_16727.doc www.arxiv.uz ландшафт компонентлари ва ландшафт ҳосил қилувчи омиллар р е ж а: 1. компонент тўғрисида тушунча 2. ландшафт компонентлари 3. ландшафт ҳосил қилувчи омиллар 4. фация ва урочише ҳақида тушунча компонент - лотинча сўздан олинган бўлиб таркибий қисм деган маънони англатади. ландшафт ҳам барча катта-кичик геотизимлар сингари агрегат ҳолати нисбатан бир хил бўлган моддий қисмлар- компонентлардан ташкил топгандир. умуман олганда географик адабиётда компонент тушунчаси анчагина эркин талқин қилинган. баъзан ландшафт компонентларига қум қоратупроқ, муз, яшил 6арглар, сув юзаси кабиларни ҳам киритишади. баъзан эса инсон томонидан бунёд этилган техник иншоотлар, шаҳарлар, яшил майдонлар ҳам ландшафт компонентлари деб ҳисобланади. масалан, д. л.ардманд (1975) агрегат...

Формат DOC, 59,5 КБ. Чтобы скачать "ланшаф компонентлари ва хосил килувчи омиллар", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: ланшаф компонентлари ва хосил к… DOC Бесплатная загрузка Telegram