orol va orolbo'yini tabiiy geografik rayonlashtirishda muhim manba

DOC 45,8 КБ Бесплатная загрузка

Предварительный просмотр (5 стр.)

Прокрутите вниз 👇

1663191050.doc орол ва оролбўйини табиий географик районлаштиришда муҳим манба orol va orolbo`yini tabiiy geografik rayonlashtirishda muhim manba orol va orolbo`yi hozirgi kunda ko`plab olimlar va jamoatchilik e`tiborini tortib kelayotgan hududlar sirasiga kiradi. bunga sabab orol dengizining suv sathi yil sayin pasayib borayotganligidir. ma`lumki, xx asrning 60-yillaridan boshlab o`rta osiyo va janubiy qozog`istonda yangi yerlarning o`zlashtirilishi oqibatida amudaryo va sirdaryo orol dengiziga yildan-yilga kam suv keltira boshladi. shu sababli dengiz chekinib, bu yerda o`ziga xos yangi landshaftlar vujudga keldi. natijada turli taksonomik qiymatdagi tabiiy geografik komplekslarning ham chegaralari va maydonlari o`zgardi. shu munosabat bilan o`zbekistonning tekislik qismidagi, ayniqsa, orol atrofidagi tabiiy geografik rayonlar va okruglarning chegaralarini qayta ko`rib chiqishga va mavjud rayonlashtirish sxemalariga o`zgartirishlar kiritishga to`g`ri keladi. bu, o`z navbatida, oldingi bajarilgan rayonlashtirish sxemalarini ma`lum miqdorda tahlil qilishga undaydi. quyida r.i.abolinning “o`rta osiyoni tabiiy tarixiy rayonlashtirish asoslari”nomli asari haqida ayrim mulohazalarimizni bildirmoqchimiz. chunki, bu asar ko`pam o`quvchi qo`liga yetib bormayapti, shu …

geografik jihatdan ichki tafovutlarini aniqlashda, r.i.abolingacha ikki xil, ya`ni regional (b.a.fedchenko va boshqalar) va zonal (n.a.seversov, a.n.krasnov, ye.p.korovin va boshqalar) yondashish hollari mavjud edi. bunda regional prinsip tarafdorlari, odatda, uchta provinsiya: 1) orol-kaspiy cho`l provinsiyasi, 2) turkiston tog`lik provinsiyasi va 3) pomir-tibet baland tog` provinsiyasini ajratish bilan kifoyalanganlar. rayonlashtirishda zonal prinsip esa tadqiqotchilar tomonidan ko`proq tog`li hududlar yoki uncha katta bo`lmagan hududlarda qo`llanilgan. tabiiy sharoitdagi ichki tafovutlarni keltirib chiqaruvchi asosiy omil deb, r.i.abolin relyefdan so`ng iqlimni hisoblagan. uning ham hamma elementlarini emas, balki havo harorati bilan atmosfera yog`inlarinigina asos qilib olgan. uning fikricha, o`rta osiyoning shimoliy hududlari bilan janubidagi havo haroratidagi farqlar sezilarlidir. bu farqlar ayniqsa fevral oyida kuchayib 16,70 s ga yetadi. yoz oylarida esa farq 7-80 atrofida bo`ladi. demak, yoz oylarida havoning o`rtacha harorati shimoldan janubga tomon har bir gradus kenglikka 0,7-0,80 ortib boradi. bu holatni muallif o`rta osiyoni rayonlashtirishda albatta inobatga olish zarur, deb hisoblaydi. demak, joyning …

k va namlikdir. bulardan havo harorati kenglik va balandlik mintaqalaridagi tabiiy sharoitga, qancha yog`in tushishidan qat`iy nazar kuchli ta`sir ko`rsatadi. buni inobatga olgan r.i.abolin o`rta osiyo hududida shimoldan janubga tomon 8 ta issiqlik mintaqalarini ajratadi. bular: eng issiq mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 310 ga yetadi); issiq mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 22-250); juda iliq mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 17-220); iliq mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 15-170); iliq mo`tadil mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 10-150); sovuq mo`tadil mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 5-100); sovuq mintaqa (yozgi o`rtacha havo harorati 0-50); juda sovuq mintaqa (nafaqat yozda, balki yozning eng issiq oyi iyulda ham 00 dan past). ushbu mintaqalarni aniqlashda asosan yozgi 3 oy maboynida havo haroratining shimoldan janubga, tog`larda esa pastdan yuqoriga o`zgarib borishi inobatga olingan. ammo r.i.abolin u yoki bu mintaqaning ichida landshaftlar doimo bir xil emasligini yaxshi bilgan va tabiiy landshaftlarning tashqi qiyofasini aniqlashda namlikning va, ayniqsa atmosfera …

tavsifi bilan kifoyalanamiz. okrugning markazida orol dengizi joylashgan bo`lib, shimoliy chegarasi kaspiy dengizi sohilida, emba daryosining quyilish yeridan boshlanib, avval emba vodiysi bo`ylab, cho`chqako`l platosining janubiy etaklariga, undan chelkar temiryo`l stansiyasigacha, so`ngra tentaksor va chelkar-tengiz ko`llari orasi bo`ylab, mo`yinqumning sarisuv daryosiga taqalgan yerigacha boradi. bu yerdan sarisuv vodiysi bo`ylab biroz janubga tushib chiili temiryo`l stansiyasidan quyiroqda sirdaryoni kesib o`tadi. so`ngra shimoli-g`arbiy qizilqum bo`ylab janubi-g`arbga tomon to mang`it shahri yaqinigacha boradi. u yerdan g`arbga ustyurtning janubiy etaklari orqali qorabo`g`ozgo`l qo`ltig`iga chiqadi. mazkur chegara ichidagi orol okrugi tabiiy sharoiti bir-biridan farqlanadigan bir qator o`ziga xos tabiiy hududlarni, jumladan mang`ishloq yarim oroli, ustyurt, qizilqumning shimoliy qismi, katta va kichik bo`rsiq qumlari va orolbo`yi qoraqumlari, sirdaryo va amudaryo deltalari kabilarni o`z ichiga oladi. ammo butun okrugga tavsifli bo`lgan xususiyat bu atmosfera yog`inlarining nihoyatda kamligidir. bu yerda hammasi bo`lib o`rtacha yillik yog`in miqdori 100-120 mm atrofida bo`ladi. bu miqdor yil davomida janubroqda joylashgan turkiston okrugidagiga …

oz davomida hamda kuzning katta qismida vegetatsiyada bo`lishiga imkoniyat yaratiladi. shu sababli ham katta hududlarda landshaft tashkil qiluvchi asosiy o`simlik oq shuvoq hisoblanadi. ko`pincha u bilan birga boyalich, biyurgun va boshqa sho`ra o`simliklari o`sadi. orol okrugining ichki ayrim tabiiy tafovutlari asosida uchta tabiiy geografik rayon ajratilishi mumkin. bular: ustyurt, chimboy, kazalinsk rayonlaridir. r.i.abolin o`z asarining xulosa qismida har bir ajratilgan okruglarning eng asosiy xususiyatlarigina belgilanganligini ta`kidlab, ularni keyinchalik rayonlarga, rayonlarni esa o`z navbatida mintaqalarga, so`ngra gidrotermik uchastkalarga bo`lish mumkinligini yozadi. uning fikricha, har bir gidrotermik uchastka doirasida, keyinchalik to`plangan ma`lumotlar asosida o`simlik assotsiatsiyalari ajratish mumkin. o`simlik assotsiatsiyalari esa muayyan tabiiy geografik sharoitni aks ettiradi va shunga bog`liq holda ma`lum xo`jalik ahamiyatiga ega bo`ladi. shunday qilib, r.i.abolinning “o`rta osiyoni tabiiy tarixiy rayonlashtirish asoslari” asari tabiiy geografiyaning taraqqiyotiga, regional yondashishlarning shakllanishida asos bo`ldi. ushbu asarda keltirilgan iqlim va xususan atmosfera yog`inlariga oid miqdor ko`rsatkichlarini eng yangi ma`lumotlar asosida tahlil qilib ko`rish okrugdan …

Хотите читать дальше?

Скачайте полный файл бесплатно через Telegram.

Скачать полный файл

О "orol va orolbo'yini tabiiy geografik rayonlashtirishda muhim manba"

1663191050.doc орол ва оролбўйини табиий географик районлаштиришда муҳим манба orol va orolbo`yini tabiiy geografik rayonlashtirishda muhim manba orol va orolbo`yi hozirgi kunda ko`plab olimlar va jamoatchilik e`tiborini tortib kelayotgan hududlar sirasiga kiradi. bunga sabab orol dengizining suv sathi yil sayin pasayib borayotganligidir. ma`lumki, xx asrning 60-yillaridan boshlab o`rta osiyo va janubiy qozog`istonda yangi yerlarning o`zlashtirilishi oqibatida amudaryo va sirdaryo orol dengiziga yildan-yilga kam suv keltira boshladi. shu sababli dengiz chekinib, bu yerda o`ziga xos yangi landshaftlar vujudga keldi. natijada turli taksonomik qiymatdagi tabiiy geografik komplekslarning ham chegaralari va maydonlari o`zgardi. shu munosabat bilan o`zbekistonning tekislik qismidagi, ayniqsa, or...

Формат DOC, 45,8 КБ. Чтобы скачать "orol va orolbo'yini tabiiy geografik rayonlashtirishda muhim manba", нажмите кнопку Telegram слева.

Теги: orol va orolbo'yini tabiiy geog… DOC Бесплатная загрузка Telegram